تفسیر غزل شماره ۹۷۳ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۹۷۳ مولانا، ستایشی از مقام والای صوفیان و تأثیر شگرف آن‌ها بر هستی است. مولانا در این غزل، با بیانی پرشور، به قدرت تحول‌بخش صوفیان در تبدیل ظلمت به نور و کهنه به نو اشاره می‌کند. او با تمایز قائل شدن میان کیمیای صوفیان و کیمیای افلاک، به نقش آن‌ها در جذب حتی حاسدان و رسیدن به وحدت حقیقی می‌پردازد و در نهایت، به لزوم سکوت برای درک پختگی نان حقیقت تأکید می‌ورزد.

صوفیان و عیدهای پیاپی

مولانا غزل را با بیان جایگاه صوفیان آغاز می‌کند:

صوفیان در دمی دو عید کنند عنکبوتان مگس قدید کنند

«صوفیان در یک لحظه (دم)، دو عید (شادی و سرور) برپا می‌کنند (زیرا هر لحظه برایشان تجلی و وصال است)،» «(اما) عنکبوتان (کسانی که در تعلقات دنیوی گرفتارند) مگس (فرصت‌های کوچک) را خشک می‌کنند (قدید: گوشت خشک شده) (یعنی تنها به امور حقیر و خشک مادی می‌پردازند).» این بیت، بیانگر شادی و فراخی دل صوفیان در مقابل کوته‌بینی و تعلقات مادی‌گرایان.

شمع‌ها می‌زنند خورشیدند تا که ظلمات را شهید کنند

«(صوفیان) در حالی که شمع‌های (معرفت خود) را روشن می‌کنند، خودشان (مانند) خورشیدند (منبع نورند)،» «تا (با این نور) تمامی تاریکی‌ها (ظلمات جهل و غفلت) را از بین ببرند (شهید کنند: نابود کنند یا گواه روشنی باشند بر نابودی ظلمت).» این بیت، تأکید بر نقش صوفیان به عنوان منبع نور و نابودکننده‌ی جهل و تاریکی.

نفخه صور و تبدیل کهنه به نو

مولانا به قدرت تحول‌بخش صوفیان اشاره می‌کند:

باز هر ذره شد چو نفخه صور تا شهید تو را سعید کنند

«باز هم هر ذره (از وجود صوفیان یا کائنات در حضور آن‌ها) مانند نفخه‌ی صور (دمیدن اسرافیل در صور برای رستاخیز) شد،» «تا شهید (مرده و فناشده در راه تو) را سعادتمند (سعید) کنند (و زندگی نو بخشند).» این بیت، بیانگر قدرت صوفیان در دمیدن حیات تازه و سعادت‌بخش به مردگان معنوی.

چرخ کهنه به گردشان گردد تا کهنه‌هاش را جدید کنند

«آسمان پیر و کهنه (چرخ کهنه) نیز به گرد (وجود) آن‌ها (صوفیان) می‌گردد،» «تا کهنگی‌ها (و فرسودگی‌های) خود را از آن‌ها (صوفیان) تازه و نو کند.» این بیت، تأکید بر تأثیر صوفیان در تجدید حیات و نشاط هستی و فراتر از زمان بودن آن‌ها.

جذب حاسدان و کیمیای سعادت

مولانا به قدرت صوفیان در جذب حاسدان و مقام کیمیای آن‌ها اشاره می‌کند:

رغم آن حاسدان که می‌خواهند تا قریب تو را بعید کنند

«به رغم (با وجود مخالفت) آن حسودانی که می‌خواهند،» «تا نزدیکان تو (معشوق/حق تعالی) را دور و مهجور کنند (و از تو جدا سازند).» این بیت، اشاره به حسودان و مخالفان صوفیان که قصد جدایی نزدیکان از حق را دارند.

حاسدان را هم از حسد بخرند همه را طالب و مرید کنند

«(اما صوفیان آنچنان قدرتی دارند که) حتی حاسدان را هم (با لطف و کرم خود) از حسدشان (و از شر آن) می‌خرند،» «و همه‌ی آن‌ها را (حتی حاسدان را) طالب و مرید (رهرو خود) می‌کنند.» این بیت، بیانگر قدرت جذب و هدایت‌گری صوفیان که حتی دشمنان را نیز به خود جذب می‌کنند.

کیمیای سعادت همه‌اند در همه فعل خود بدید کنند

«(صوفیان) خودشان همگی کیمیای سعادت (منبع تبدیل هر چیز به سعادت) هستند،» «(و این خاصیت کیمیایی خود را) در تمامی اعمال و رفتارهای خود آشکار می‌کنند (و هر فعلی از آن‌ها باعث سعادت می‌شود).» این بیت، تأکید بر مقام کیمیایی صوفیان که وجودشان منشأ سعادت است.

کیمیایی کنند همه افلاک لیک در مدتی مدید کنند

«تمامی افلاک (آسمان‌ها و کائنات) نیز (مانند صوفیان) کیمیایی می‌کنند (و تحول ایجاد می‌کنند)،» «اما این کار را در مدتی طولانی (مدید) انجام می‌دهند.» این بیت، مقایسه‌ی کیمیای صوفیان با کیمیای افلاک و تأکید بر سرعت و قدرت صوفیان.

وان هم از ماه غیب دزدیدند که گهی پاک و گه پلید کنند

«و آن‌ها (افلاک) نیز (کیمیای خود را) از ماه غیب (قمر پنهان حقایق یا همان شمس تبریزی) دزدیده‌اند (و بهره گرفته‌اند)،» «که گاهی (حقیقت را) پاک و گاهی آلوده (پلید) می‌کنند (یعنی کیمیای آن‌ها کامل و دائمی نیست).» این بیت، اشاره به نقص کیمیای افلاک که از منبع اصلی (ماه غیب) دزدیده‌اند و کامل نیست.

وحدت اجزا و لزوم سکوت

مولانا به وحدت حقیقی و لزوم سکوت اشاره می‌کند:

خنک آن دم که جمله اجزا را بی ز ترکیب‌ها وحید کنند

«خوشا آن لحظه (دم) که تمامی اجزا (ی پراکنده) را،» «بدون نیاز به ترکیب‌های ظاهری (و اتصالات فیزیکی)، یگانه (وحید) می‌کنند (و به وحدت حقیقی می‌رسند).» این بیت، تأکید بر مقام صوفیان در درک وحدت وجود و یگانه دیدن تمامی اجزا بدون نیاز به اتصال ظاهری.

بس کن این و سر تنور ببند تا که نان‌هات را ثرید کنند

«این (سخن گفتن) را بس کن و سر تنور (زبان و بیان) را ببند،» «تا نان‌هایت (معارف و حقایقی که پخته شده‌اند) را ثرید (نان خرد شده در آبگوشت یا نوعی غذای لذیذ) کنند (و به معنای واقعی قابل درک و هضم شوند).» این بیت، دعوت به سکوت و ترک بیان ظاهری برای اینکه حقایق (نان‌ها) به درستی درک و هضم شوند.

نکات مهم

• فراخی و شادی صوفیان: آن‌ها در هر لحظه عید دارند، برخلاف دنیاپرستان که درگیر امور کوچک‌اند.
• صوفیان منبع نور و نابودکننده‌ی جهل: آن‌ها مانند خورشید تاریکی‌ها را از بین می‌برند.
• قدرت تحول‌بخش صوفیان: آن‌ها به مردگان معنوی حیات می‌بخشند و حتی کهنه‌ها را نو می‌کنند.
• جذب حاسدان: صوفیان آنچنان جذبه‌ای دارند که حتی دشمنان را نیز مرید خود می‌کنند.
• کیمیای سعادت: صوفیان خود منشأ سعادتند و اعمالشان نیز سعادت‌آفرین است.
• برتری کیمیای صوفیان بر افلاک: کیمیای صوفیان سریع و کامل است، اما کیمیای افلاک ناقص و کند.
• وحدت وجود: صوفیان به مقامی می‌رسند که تمامی اجزا را یگانه می‌بینند.
• لزوم سکوت: برای درک حقایق پخته شده، باید زبان از سخن گفتن بازایستد.

نتیجه‌گیری

غزل ۹۷۳ مولانا، ستایشی عظیم از مقام صوفیان و تأثیر عرفانی آن‌ها بر هستی است. مولانا با بیان اینکه صوفیان در یک لحظه “دو عید” برپا می‌کنند، آن‌ها را در مقابل “عنکبوتان” (دنیاپرستان) که درگیر امور حقیرند، قرار می‌دهد. او صوفیان را “شمع‌هایی” می‌داند که خود “خورشیدند” و ظلمات جهل را “شهید” می‌کنند.

مولانا در ادامه، با تمثیل “نفخه صور”، به قدرت صوفیان در “سعید” کردن مردگان معنوی اشاره می‌کند و حتی “چرخ کهنه” (آسمان) را به گرد آن‌ها در حال گردش می‌بیند تا نو شود. او با وجود “حاسدان” که می‌خواهند نزدیکان حق را دور کنند، بر قدرت صوفیان در “خریدن” همین حاسدان از “حسدشان” و تبدیل آن‌ها به “طالب و مرید” تأکید می‌ورزد.

مولانا صوفیان را خود “کیمیای سعادت” می‌خواند که این خاصیت در تمامی افعالشان هویداست. او کیمیای صوفیان را برتر از کیمیای افلاک می‌داند، چرا که کیمیای افلاک کُند و گاه آلوده است و از “ماه غیب” دزدیده شده. در نهایت، مولانا با اشاره به “خنک آن دم” که صوفیان تمامی اجزا را بدون ترکیب ظاهری “وحید” (یگانه) می‌بینند، به مقام والای وحدت‌گرایی آن‌ها می‌رسد و غزل را با دعوت به “سکوت” و “بستن سر تنور” (زبان) به پایان می‌برد تا “نان‌های” حقیقت به درستی “ثرید” (درک و هضم) شوند. این غزل پیامی از قدرت تحول‌بخش صوفیان، مقام والای عرفانی آن‌ها، و لزوم سکوت برای درک حقایق پخته شده را در خود جای داده است.