تفسیر غزل شماره ۸۸۰ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۸۸۰ مولانا، غزلی پندآموز و اخلاقی است که به عواقب ظلم و طغیان و تأثیر حکمت و قدرت الهی بر سرنوشت ستمگران می‌پردازد. مولانا با تصاویر ویرانی و زوال، نشان می‌دهد که چگونه قدرت‌های ظاهری و نفسانی در برابر اراده‌ی الهی فرو می‌ریزند و تنها راه نجات و رستگاری، تسلیم و دعا به درگاه حق است.

عواقب ظلم و طغیان

مولانا غزل را با بیان ویرانی‌های ناشی از تعدی و تطاول آغاز می‌کند:

صد مصر مملکت ز تعدی خراب شد صد بحر سلطنت ز تطاول سراب شد

«صدها مصر (نمادی از کشوری آباد و ثروتمند) و مملکت (قدرتمند)، از ستم (تعدی) ویران شد،» «صدها دریای (عظیم) سلطنت (و قدرت)، از تجاوز و زورگویی (تطاول) به سراب (پوچی و نیستی) تبدیل شد.» این بیت، تأکید بر عواقب ویرانگر ظلم و جور؛ هیچ قدرت و حکومتی در برابر ستم پایدار نمی‌ماند.

صد برج حرص و بخل به خندق دراوفتاد صد بخت نیم خواب به کلی به خواب شد

«صدها برج (بلند و مستحکم) حرص و بخل (نمادی از مال‌اندوزی و تنگ‌نظری)، در خندق (هلاکت و نیستی) فرو افتاد،» «صدها بخت (و اقبال) که (ظاهراً) نیمه‌بیدار بودند (و در خطر)، به کلی به خواب (نیستی و فنا) رفتند.» این بیت، بیانگر سقوط قدرت‌های ناشی از صفات رذیله و از بین رفتن فرصت‌ها.

زوال قدرت‌های ستمگر

مولانا به زوال قدرت‌های ستمگر و تاریک شدن چشم آن‌ها اشاره می‌کند:

آن شاهراه غیب بر آن قوم بسته بود وان ماه زنگ ظلم به زیر حجاب شد

«آن شاهراه غیب (راه رسیدن به حقایق و اسرار الهی) بر آن قوم (ستمکار) بسته بود،» «و آن ماه (جمال) زنگ‌زده‌ی ظلم (که به ظاهر قدرتمند بود)، به زیر حجاب (پنهان و بی‌اثر) شد.» این بیت، نشان‌دهنده کوری باطنی ستمگران و زوال قدرت ظاهری آن‌ها؛ راه حق بر آن‌ها بسته و ظلمشان پنهان می‌شود.

وان چشم کو چو برق همی‌سوخت خلق را در نوحه اوفتاد و به گریه سحاب شد

«و آن چشمی که مانند برق (با تندی و خشونت) مردم را می‌سوزاند (آزار می‌داد)،» «(اکنون) به نوحه و زاری افتاد و به ابر (سحاب) گریان (و پر از اشک) تبدیل شد.» این بیت، تصویری از پشیمانی و رنج ستمگران؛ چشمی که آزار می‌داد، اکنون خود می‌گرید.

وان دل که صد هزار دل از وی کباب بود در آتش خدای کنون او کباب شد

«و آن دلی که صدها هزار دل (مردم) را از (ستم) خود کباب کرده بود (آزار داده بود)،» «(اکنون) در آتش الهی (عذاب و مکافات) خود او کباب شد.» این بیت، تأکید بر عدل الهی؛ ستمکار به همان بلایی که بر سر دیگران آورده، دچار می‌شود.

عبرت گرفتن و راه رستگاری

مولانا به اهمیت عبرت گرفتن و راه رستگاری اشاره می‌کند:

ای شاد آن کسی که از این عبرتی گرفت او را از این سیاست شه فتح باب شد

«ای خوشا به حال آن کسی که از این (سرنوشت ستمگران) عبرتی گرفت،» «برای او از این سیاست و مجازات الهی (سیاست شه، یعنی سیاست خداوند)، دری (فتح باب) به سوی حقیقت گشوده شد.» این بیت، بیانگر اهمیت عبرت‌آموزی از سرنوشت ستمگران؛ این عبرت، راهگشای معرفت و رستگاری است.

چون روز گشت و دید که او شب چه کرده بود سودش نداشت سخره صد اضطراب شد

«وقتی روز (روشنایی حقیقت و آگاهی) فرا رسید و (ستمگر) دید که در شب (غفلت و تاریکی) چه کارهایی کرده بود،» «(آن پشیمانی) هیچ سودی برایش نداشت و (تنها) دچار صدها اضطراب و پریشانی (سخره) شد.» این بیت، نشان‌دهنده بی‌فایده بودن پشیمانی پس از فوت وقت؛ زمانی که حقیقت آشکار شود، راه جبران بسته است.

چون بخت روسپید شب اندر دعا گذار زیرا دعای نوح به شب مستجاب شد

«ای کسی که بختت (به واسطه‌ی اقبال الهی) روسفید است (خوش‌اقبالی)، در شب (تنهایی و خلوت) به دعا بپرداز،» «زیرا دعای (حضرت) نوح (ع) در شب (تاریکی و بی‌کسی) مستجاب شد (و قوم ستمگر او هلاک شدند).» این بیت، دعوتی به دعا و تضرع در خلوت شب؛ شب، زمان استجابت دعاست، چنان که دعای نوح در شب مستجاب شد.

نکات مهم

• عواقب ظلم: مولانا با تأکید بر ویرانی “صد مصر” و “صد بحر سلطنت”، نشان می‌دهد که هیچ قدرت ظاهری در برابر ستم پایدار نیست.
• فروپاشی حرص و بخل: “برج‌های حرص و بخل” نمادی از قدرت‌هایی هستند که بر پایه‌های صفات رذیله بنا شده‌اند و محکوم به سقوطند.
• کوری باطنی ستمگران: راه حقیقت بر ستمگران بسته است و قدرت ظاهری آن‌ها نیز زایل می‌شود.
• مکافات عمل: ستمکاران، خود دچار همان رنج و عذابی می‌شوند که بر دیگران روا داشته‌اند؛ این نماد عدل الهی است.
• اهمیت عبرت: سرنوشت ستمگران، مایه‌ی عبرت است و برای اهل بینش، دری به سوی معرفت می‌گشاید.
• بی‌فایدگی پشیمانی دیررس: پشیمانی پس از آشکار شدن حقیقت و فوت وقت، هیچ سودی ندارد و تنها اضطراب به بار می‌آورد.
• ارزش دعای شبانه: شب، زمان خلوت و استجابت دعاست، چنان که دعای حضرت نوح (ع) در شب مستجاب شد.

نتیجه‌گیری

غزل ۸۸۰ مولانا، هشداری جدی به ستمگران و یادآوری قدرت بی‌کران عدل الهی است. مولانا با تصاویری گویا از ویرانی و زوال، نشان می‌دهد که هیچ قدرت ظاهری و نفسانی‌ای که بر پایه ظلم و صفات رذیله بنا شده باشد، پایدار نخواهد ماند. او سقوط ستمگران را نتیجه‌ی حتمی عدل الهی می‌داند و بر اهمیت عبرت گرفتن از این سرنوشت‌ها تأکید می‌کند. در نهایت، مولانا راه رستگاری را در بیداری و دعا، به ویژه در خلوت شب، معرفی می‌کند و شب را زمان استجابت دعاهای خالصانه می‌داند. این غزل پیامی از ناپایداری ظلم و پایداری عدل الهی را در خود جای داده است.