تفسیر غزل شماره ۸۵۰ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۸۵۰ مولانا، غزلی سرمست، پرشور و پر از نشاط عرفانی است که به بیداری و رهایی جان‌ها از قید و بندهای دنیوی و خودی، در اثر تجلی و فیض الهی می‌پردازد. مولانا با تصویرسازی از مستان و دیوانگان رها شده از قفس، به تأثیر عشق در دگرگون‌سازی وجود و صعود جان به عالم معنا اشاره می‌کند. این غزل بیانگر قدرت مسحورکننده‌ی عشق الهی است که همه موانع را در هم می‌شکند.

رهایی دیوانگان و مستان

مولانا غزل را با تصویری پرشور از رهایی آغاز می‌کند:

یک خانه پر ز مستان مستان نو رسیدند دیوانگان بندی زنجیرها دریدند

«خانه‌ای (عالم هستی یا دل عاشقان) پر از مستان (عشاق سرمست حق) شد که به تازگی (به این مقام) رسیده‌اند،» «(این) دیوانگان (شیدای عشق) که در بند (تعلقات و قید و بندها) بودند، زنجیرهایشان را پاره کردند و رها شدند.» این بیت، بیانگر بیداری و رهایی جان‌ها و دل‌ها از بندهای مادی و نفسانی با ورود به عالم عشق.

بس احتیاط کردیم تا نشنوند ایشان گویی قضا دهل زد بانگ دهل شنیدند

«(ما) بسیار احتیاط کردیم تا (این مستان) صدای (طبل و بیداری) را نشنوند (و در بند بمانند)،» «اما گویی تقدیر (قضا) خود دهل را نواخت و (مستان) بانگ دهل (ندای حق) را شنیدند (و بیدار و رها شدند).» این بیت، نشان‌دهنده اراده‌ی الهی در بیداری جان‌ها؛ هرچند بخواهند آن‌ها را در بند نگه دارند، تقدیر الهی آن‌ها را به سوی رهایی می‌کشاند.

جان‌های جمله مستان دل‌های دل پرستان ناگه قفس شکستند چون مرغ برپریدند

«جان‌های همه‌ی این مستان (عشق) و دل‌های عاشقان دل‌پرست (که دلشان پر از عشق است)،» «ناگهان قفس (تن و تعلقات) را شکستند و مانند مرغان (آزاد) به پرواز درآمدند (برپریدند).» این بیت، تأکید بر صعود روحانی جان‌های عاشق پس از رهایی از قیدهای جسمانی و دنیوی.

باده‌ی عشق و دگرگونی وجود

مولانا به تأثیر باده‌ی عشق الهی اشاره می‌کند:

مستان سبو شکستند بر خنب‌ها نشستند یا رب چه باده خوردند یا رب چه مل چشیدند

«(این) مستان، سبوها (ظرف‌های کوچک باده) را شکستند (چون دیگر برایشان کافی نبود) و بر خُم‌ها (خنب‌ها، ظرف‌های بزرگ باده) نشستند (یعنی به منبع اصلی و بی‌پایان باده‌ی عشق رسیدند)،» «پروردگارا! چه باده‌ای نوشیدند؟ پروردگارا! چه شرابی (مل) چشیدند؟ (که اینگونه دگرگون شدند).» این بیت، بیانگر غرق‌شدن در باده‌ی بی‌انتهای عشق الهی و دگرگونی عمیق وجودی که از آن حاصل می‌شود.

من دی ز ره رسیدم قومی چنین بدیدم من خویش را کشیدم ایشان مرا کشیدند

«من (مولانا) دیروز (دی) به راه (سلوک) رسیدم و چنین گروهی (مستان رها شده) را دیدم،» «من (خواستم خود را) کنار بکشم (از همراهی آن‌ها)، اما ایشان (با نیروی جذب‌شان) مرا به سوی خود کشیدند.» این بیت، بیان تجربه‌ی شخصی مولانا در جذب‌شدن به شور و حال این مستان (عشاق) و کشش ناگزیر او به سوی عالم عشق.

اوج مقام عاشق و تجلی ساقی

مولانا به مقام والای عاشق و ظهور ساقی عشق اشاره می‌کند:

آن را که جان گزیند بر آسمان نشیند او را دگر که بیند جز دیده‌ها که دیدند

«آن کسی (عاشقی) را که جان (الهی) انتخاب کند (و برگزیند)، بر آسمان (عالم معنا) می‌نشیند (و به مقام والا می‌رسد)،» «دیگر چه کسی می‌تواند او را ببیند، جز همان دیده‌ها (چشمان بصیرت) که (آن مقام را) دیده‌اند؟ (جز اهل بصیرت کسی او را نمی‌شناسد).» این بیت، نشان‌دهنده مقام بلند عاشق برگزیده الهی که به عوالم بالا صعود کرده و تنها توسط اهل بصیرت قابل درک است.

یک ساقیی عیان شد آشوب آسمان شد می تلخ از آن زمان شد خیکش از آن دریدند

«یک ساقی (معشوق/حق تعالی) آشکار شد و (ظهورش) باعث آشوب (شوق و دگرگونی) در آسمان شد،» «(چنان) می (باده‌ی عشق) تلخ (قوی و پرشور) از آن (ساقی) جاری شد که خیک (کیسه) آن (یعنی ظرف وجود یا قالب مادی) از آن (شدت می) پاره شد (و دیگر گنجایش نداشت).» این بیت، بیانگر ظهور پرقدرت ساقی ازلی (حق) و تأثیر شدید باده‌ی عشق او که حتی عالم را دگرگون می‌کند و وجود مادی را تاب تحمل آن نیست.

نکات مهم

• رهایی از قیدها: مستان عشق با شور و مستی، زنجیرهای تعلقات دنیوی را پاره می‌کنند.
• اراده‌ی الهی: بیداری و رهایی جان‌ها، اراده و تقدیر الهی است که حتی با احتیاط هم نمی‌توان آن را متوقف کرد.
• صعود روحانی: جان‌های رها شده مانند مرغ، از قفس جسم به سوی عالم معنا پرواز می‌کنند.
• باده‌ی بی‌کران عشق: مستان به منبع بی‌پایان عشق الهی (خُم‌ها) دست می‌یابند و از آن دگرگون می‌شوند.
• جذبه‌ی عشق: مولانا تجربه‌ی شخصی خود را از کشش ناگزیر به سوی این شور و مستی بیان می‌کند.
• مقام والای عاشق: عاشق برگزیده به مقامی بلند در عالم معنا می‌رسد که تنها اهل بصیرت آن را می‌بینند.
• تجلی پرقدرت ساقی: ظهور ساقی ازلی (حق) چنان شورآفرین و پرقدرت است که وجود مادی تاب تحمل آن را ندارد و از هم می‌پاشد.

نتیجه‌گیری

غزل ۸۵۰ مولانا، سروده‌ای پرشور و پر از نشاط است که به قدرت رهایی‌بخش عشق الهی می‌پردازد. مولانا با استفاده از تصاویر مستان و دیوانگان زنجیردرده، به بیداری جان‌ها از خواب غفلت و پرواز آن‌ها به سوی عالم لامکان اشاره می‌کند. او تجربه‌ی غرق‌شدن در باده‌ی بی‌انتهای عشق الهی را وصف می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه این عشق، همه موانع و تعلقات را در هم می‌شکند و انسان را به مقام بلند بقا و فنا می‌رساند. این غزل دعوتی است به تجربه این شور و مستی عرفانی که حاصل ظهور ساقی ازلی و باده‌ی اوست.