تفسیر غزل شماره ۸۱۳ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۸۱۳ مولانا، غزلی کوتاه و پر از نمادگرایی صوفیانه است که به غلبه‌ی نفس اماره (موش) بر عقل و قوای درونی (صندوق و گربه) و سپس ضرورت فنای هر دو در آتش عشق الهی می‌پردازد. مولانا در این ابیات، با بیانی تند و قاطع، بر لزوم از بین بردن نفسانیت و هوس‌ها تأکید می‌کند تا انسان به رهایی و حقیقت برسد.

گستاخی نفس و رخنه در درون

مولانا غزل را با اشاره به نفوذ نفس آغاز می‌کند:

موشکی صندوق را سوراخ کرد خواب گربه موش را گستاخ کرد

«موشکی (نفس اماره و شهوت) صندوق (وجود/دل/جسم انسان) را سوراخ کرد (در آن رخنه کرد)،» «(و) خواب (غفلت) گربه (عقل/هوشیاری/اراده) موش را گستاخ و جسور کرد (تا توانست به درون راه یابد).» این بیت، تمثیلی قوی از تسلط نفسانیات و شهوات (موش) بر وجود انسان (صندوق) در اثر غفلت عقل و اراده (خواب گربه).

ضرورت فنای نفس

مولانا به لزوم از بین بردن نفس اشاره می‌کند:

اندر آتش افکنیم آن موش را همچنان کان مردک طباخ کرد

«آن موش (نفس) را باید در آتش افکنیم (فنا کنیم)،» «همان‌گونه که آن مرد آشپز (طباخ) (موش را برای از بین بردن) در آتش انداخت.» این بیت، دعوت صریح به فنای نفس اماره و امیال دنیوی؛ “آتش” در اینجا نماد آتش عشق الهی یا ریاضت و تصفیه‌ی باطن است.

فنای گربه و موش در آتش عشق

مولانا به لزوم فنای هر دو قوه (عقل و نفس) در آتش عشق اشاره می‌کند:

گربه را و موش را آتش زنیم در تنوری کآتشش صد شاخ کرد

«هم گربه (عقل جزئی که در غفلت فرو رفته) و هم موش (نفس گستاخ) را باید در آتش افکنیم،» «در تنوری (نماد کوره عشق الهی) که آتش آن صد شعله (شاخ) کشیده است (و بسیار سوزان و فراگیر است).» این بیت، اوج بیان مولانا در این غزل است؛ نه تنها نفس اماره (موش) که عامل گستاخی است، بلکه حتی عقل جزئی و هشیاری دنیوی (گربه) که به غفلت منجر شده، هر دو باید در آتش سوزان عشق الهی فانی شوند. “تنور” و “آتش صد شاخ” نشان‌دهنده شدت و فراگیری این فنا است.

نکات مهم

• موش (نفس اماره/شهوت): نماد قوای نفسانی و امیال پست که به وجود انسان (صندوق) رخنه می‌کنند.
• صندوق (وجود/دل/جسم): نماد درون انسان یا جسم او که محل رخنه نفس می‌شود.
• گربه (عقل/هوشیاری/اراده): نماد قوه عقلانی و اراده‌ای که باید مراقب نفس باشد، اما در اینجا در خواب غفلت فرو رفته است.
• آتش (آتش عشق/ریاضت): نماد نیروی فناکننده و پاک‌کننده عشق الهی یا ریاضت‌های معنوی که نفس و حتی عقل جزئی را می‌سوزاند و از میان برمی‌دارد.
• تنور کآتشش صد شاخ کرد: تأکید بر شدت و فراگیری این آتش فنا که هیچ چیز را باقی نمی‌گذارد.
• پیام غزل: لزوم فنای کامل نفسانیت و حتی عقل جزئی (که می‌تواند عامل غفلت باشد) در راه رسیدن به حقیقت و عشق الهی. این فنا، راه رسیدن به حیات حقیقی و رهایی است.

نتیجه‌گیری

این غزل کوتاه اما قدرتمند مولانا، با استفاده از تمثیلات حیوانی (موش و گربه) و فضای خانه (صندوق و تنور)، به یکی از اساسی‌ترین اصول عرفانی، یعنی فنای نفس در آتش عشق الهی، می‌پردازد. مولانا با بیانی قاطع، بر این تأکید می‌کند که برای رسیدن به حقیقت، نه تنها باید با نفس اماره (موش) مقابله کرد، بلکه حتی آن بخش از عقل (گربه) که در غفلت فرو رفته و مانع از بیداری است، نیز باید در این آتش مقدس فنا شود تا راه برای تجلی حقیقت باز گردد.