تفسیر غزل شماره ۸۰۸ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۸۰۸ مولانا، غزلی کوتاه اما بسیار عمیق و عارفانه است که به تأثیر دگرگون‌کننده‌ی معشوق (خداوند/شمس تبریزی) بر انسان‌ها می‌پردازد. مولانا در این غزل، با مقایسه‌ی وضعیت عمومی مردم پس از عید و بازگشت به کار با حالتی که عاشقان در اثر نگاه معشوق پیدا می‌کنند، به مقام فنا و رهایی از تعلقات مادی در راه عشق اشاره می‌کند.

مستی از نگاه معشوق

مولانا غزل را با بیان تفاوت حال عموم مردم و عاشقان آغاز می‌کند:

عید بگذشت و همه خلق سوی کار شدند همه از نرگس مخمور تو خمار شدند

«عید گذشت و همه‌ی مردم به سوی کار و کسب دنیوی خود بازگشتند،» «(اما) همه‌ی (عاشقان) از نرگس (چشم) مست و خمارآلود تو (معشوق)، خود دچار خماری (مستی عمیق) شدند (یعنی چنان از نگاه تو مست شدند که دیگر هوش دنیوی ندارند).» این بیت، نشان‌دهنده تأثیر نگاه معشوق بر عاشقان که آن‌ها را از قید کار و دنیا رها کرده و به مستی و بی‌خودی می‌کشاند. “نرگس مخمور” استعاره‌ای زیبا برای چشم مست و فتان معشوق است.

فنا و پرواز روحانی

مولانا به مقام فنا و رهایی از جسمانیت در راه عشق اشاره می‌کند:

دست و پاشان تو شکستی چو نه پا ماند و نه دست پر گشادند و همه جعفر طیار شدند

«(ای معشوق!) تو دست و پای آن‌ها (عاشقان) را شکستی، به طوری که نه پایی برای رفتن و نه دستی برای کار کردن برایشان باقی ماند (یعنی آن‌ها را از تعلقات دنیوی و قوای جسمانی بی‌نیاز کردی)،» «(آن‌گاه) بال گشودند و همه مانند جعفر طیار (یکی از یاران پیامبر که در جنگ موته دو دستش قطع شد و به جای آن بال یافت و در بهشت پرواز می‌کند) به پرواز درآمدند.» این بیت، بیانگر مقام فنا در عشق الهی است؛ وقتی تعلقات مادی (دست و پا) از بین می‌رود، انسان قوه‌ی پرواز روحانی پیدا می‌کند و به مقامی مانند جعفر طیار می‌رسد.

مقایسه اهل دینار و امت دیدار

مولانا در پایان، به مقایسه‌ای بین کسانی که در پی مادیات هستند و کسانی که طالب دیدار معشوق هستند، می‌پردازد:

اهل دینار کجا امت دیدار کجا گرچه دینار بشد لایق دیدار شدند

«اهل دینار (کسانی که دل در گرو مال و ثروت دنیوی دارند) کجا، و امت دیدار (کسانی که طالب دیدار معشوق و حقیقت‌اند) کجا؟» «گرچه دینار (ثروت دنیوی) از بین رفت (و در راه عشق فدا شد)، (آن‌ها) لایق دیدار (معشوق) شدند.» این بیت، تأکید بر تفاوت ماهوی بین طالبان دنیا و طالبان حقیقت. مولانا بیان می‌کند که با فدا کردن مادیات و تعلقات دنیوی (دینار)، انسان به مقام شایستگی دیدار معشوق می‌رسد.

نکات مهم

• مستی از نگاه معشوق: نگاه معشوق چنان قدرتی دارد که عاشقان را از هر کار و هوشیاری دنیوی بازمی‌دارد و آن‌ها را در مستی و بی‌خودی غرق می‌کند.
• فنا و پرواز روحانی: وقتی انسان از تعلقات مادی (نماد دست و پا) رها می‌شود، توانایی پرواز در عوالم روحانی را پیدا می‌کند، همانند جعفر طیار که با فداکاری به مقام پرواز در بهشت رسید.
• تفاوت ارزش‌ها: مولانا بین کسانی که به دنبال مال و دنیا هستند و کسانی که طالب دیدار الهی‌اند، تمایز قائل می‌شود.
• شرط دیدار معشوق: فدا کردن مادیات و رهایی از تعلقات دنیوی (از دست دادن دینار) شرط لازم برای رسیدن به مقام شایستگی دیدار معشوق است.

نتیجه‌گیری

این غزل کوتاه اما پرمعنا، تصویری از مقام فنای عارفانه در عشق الهی را ترسیم می‌کند. مولانا در این ابیات، عاشق را موجودی می‌داند که از نگاه معشوق مست و بی‌خود می‌شود، از قید جسم و تعلقات رهایی می‌یابد، و با فدا کردن هر آنچه دنیوی است، به مقام پرواز روحانی و شایستگی دیدار معشوق دست پیدا می‌کند.