تفسیر غزل شماره ۷۵۳ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۵۳ مولانا، غزلی کوتاه و پر از ستایش قدرت و فیض بی‌کران معشوق است. مولانا در این غزل، به تأثیر شگرف معشوق بر عالم و آدم اشاره می‌کند؛ از ارزان کردن باده‌ی عشق گرفته تا نور بخشیدن به جهان و دگرگون کردن ماهیت‌ها. او با بیان قدرت تغییردهنده‌ی معشوق، به مقام والا و فیض‌بخش او می‌پردازد که حتی پست‌ترین‌ها را نیز به اوج می‌رساند.

فیض و دگرگونی از نگاه معشوق

مولانا غزل را با توصیف فیض‌بخشی معشوق آغاز می‌کند:

هم لبان می‌فروشت باده را ارزان کند هم دو چشم شوخ مستت رطل را گردان کند

«هم لبان باده‌فروش تو (معشوق/ساقی) باده را ارزان می‌کند (به راحتی فیض می‌بخشد)،» «هم دو چشم شوخ و مست تو، جام (رطل) را پیوسته در گردش نگه می‌دارد (و مدام فیض می‌رساند).» این بیت، اشاره به سخاوت بی‌حد و حصر معشوق در فیض‌بخشی عشق، که هم آن را دسترس‌پذیر می‌کند و هم پیوسته آن را جاری نگه می‌دارد.

هم جهان را نور بخشد آفتاب روی تو زهر را تریاق سازد کفر را ایمان کند

«هم آفتاب روی تو (معشوق) به تمام جهان نور می‌بخشد (و آن را روشن می‌کند)،» «(و هم) زهر (هلاکت) را به پادزهر (نجات) تبدیل می‌کند و کفر را به ایمان می‌گرداند.» این بیت، بیان قدرت مطلق معشوق در دگرگون کردن ماهیت‌ها و تبدیل شر به خیر، ظلمت به نور، و کفر به ایمان.

تأثیر نگاه و فیض معشوق بر انسان

مولانا به تأثیر مستقیم نگاه و فیض معشوق بر انسان اشاره می‌کند:

هر که را در چشم آرد چشم او روشن شود هر که را از جان برآرد عرقه جانان کند

«هر کس را که (معشوق) به چشم آورد (و مورد توجه قرار دهد)، چشم او (چشم باطنی‌اش) روشن می‌شود (و به بصیرت می‌رسد)،» «هر کس را که از جان برآرد (از خود بی‌خود کند و از قید جان حیوانی برهاند)، او را عرقه‌ی جانان (خون‌بهای جانان، یعنی به مقام قرب و فداکاری در راه معشوق) می‌کند.» این بیت، بیان نورانیت و بصیرتی که از توجه معشوق حاصل می‌شود، و همچنین تبدیل عاشق به فدایی جانان که از خودی رها گشته است.

عظمت حضور معشوق و لطف بی‌مثال او

مولانا به اوج عظمت و لطف معشوق می‌پردازد:

چونک بر کرسی برآید پادشاه روح او چرخ را برهم دراند عرش را لرزان کند

«چون پادشاه روح او (معشوق)، بر کرسی (مقام سلطنت و قدرت) برآید،» «(می‌تواند) چرخ (آسمان) را از هم بدرد و عرش (بلندترین جایگاه هستی) را بلرزاند.» این بیت، بیان قدرت بی‌حد و حصر و عظمت مطلق معشوق؛ حضور و اراده‌ی او می‌تواند تمام ساختار هستی را دگرگون کند.

آنک از حاجت نظر دارد به کاسه هر کسی لطف او برگیرد و همکاسه سلطان کند

«کسی که از روی نیاز به کاسه‌ی (وجود یا داشته‌های) هر کس (غیر از معشوق) نظر دارد،» «لطف او (معشوق) او را (از آن نیاز و وابستگی) برمی‌گیرد و هم‌سفره و هم‌نشین سلطان (معشوق یا حق) می‌کند.» این بیت، اشاره به لطف بی‌کران معشوق که نیازمندان و وابستگان به غیر را از آن حال می‌رهاند و به مقام قرب و همنشینی با خود می‌رساند.

نکات مهم

• سخاوت در فیض‌بخشی: معشوق باده‌ی عشق را به آسانی می‌بخشد و پیوسته در گردش نگه می‌دارد.
• قدرت دگرگون‌سازی: معشوق قادر است ماهیت اشیا و مفاهیم را تغییر دهد؛ زهر را تریاق و کفر را ایمان کند.
• بصیرت‌بخشی و فداکاری: نگاه معشوق، چشم باطنی را روشن می‌کند و عاشق را به مقام فداکاری در راه جانان می‌رساند.
• عظمت بی‌حد و حصر: قدرت معشوق آنچنان است که می‌تواند ساختار هستی را متزلزل و دگرگون سازد.
• ارتقاء مقام نیازمندان: معشوق با لطف خود، نیازمندان به غیر را از وابستگی می‌رهاند و آن‌ها را به مقام هم‌نشینی با سلطان (حق) می‌رساند.

این غزل با بیانی شورانگیز، به قدرت و تأثیر مطلق معشوق بر عالم و آدم می‌پردازد. مولانا در این ابیات، تمامی جنبه‌های وجودی و حتی مفاهیم متضاد را تحت نصرت و اراده‌ی معشوق می‌داند و لطف بی‌کران او را در ارتقاء انسان از پست‌ترین حالت به اوج قرب و کمال به تصویر می‌کشد.