تفسیر غزل شماره ۷۵۲ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۵۲ مولانا، غزلی کوتاه و پر از پارادوکس‌های عمیق درباره‌ی ماهیت و عملکرد دل در مسیر عرفان است. مولانا در این غزل، دل را موجودی دوگانه و متناقض به تصویر می‌کشد که هم راهنمای راه است و هم راهزن، هم جوینده است و هم پنهان‌کننده. این تناقضات، پیچیدگی سیر درونی و احوال متغیر سالک را نشان می‌دهد که همواره در کشاکش نفس و روح، و ظاهر و باطن قرار دارد.

تناقضات دل: راهنما و راهزن

مولانا غزل را با معرفی تناقضات اصلی دل آغاز می‌کند:

هم دلم ره می‌نماید هم دلم ره می‌زند هم دلم قلاب و هم دل سکه شه می‌زند

«هم دل من راه (حقیقت) را نشان می‌دهد، هم دل من راه (انسان) را می‌زند (و او را گمراه می‌کند)،» «هم دل من قلاب (ابزار فریب) است و هم دل (همین دل) سکه‌ی پادشاه (مهر و نشانه‌ی حقیقت) را می‌زند (و به حقیقت دست می‌یابد).» این بیت، بیانگر دو رویی دل؛ می‌تواند هم راهنمای معنوی باشد و هم مانع و گمراه‌کننده. قلاب اشاره به مکر نفسانی و سکه شه اشاره به اصالت و ارزش حقیقی دل است.

هم دلم افغان کنان گوید که راه من زدند هم دل من راه عیاران ابله می‌زند

«هم دل من با ناله و فریاد می‌گوید که راه (پیشرفت معنوی) مرا زدند (و مانع شدند)،» «هم (همین) دل من راه عیاران (جوانمردان) ابله را می‌زند (کنایه از اینکه دل گاهی فریب می‌دهد و انسان را به کارهای پوچ و بی‌ارزش سوق می‌دهد، یا اینکه راه جوانمردی را می‌پوشاند).» این بیت، ادامه تناقضات؛ دل هم قربانی ظاهر می‌شود و هم خودش فریبکار است و حتی می‌تواند راه سلوک را برای عیاران (اهل سلوک) مسدود کند، اگر در دام “ابلهی” (غفلت یا فریب) بیفتد.

دل: شحنه و دزد، جلاد و قربانی

مولانا در ادامه، به نقش‌های متغیر دل می‌پردازد:

هم دل من همچو شحنه طالب دزدان شده هم دل من همچو دزدان نیم شب ره می‌زند

«هم دل من مانند پاسبان (شحنه) به دنبال دزدان (عیوب و رذایل نفسانی) شده (و می‌خواهد آن‌ها را بگیرد)،» «هم (همین) دل من مانند دزدان، نیمه‌شب راه (رستگاری) را می‌زند (و انسان را از رسیدن به مقصود باز می‌دارد).» این بیت، تصویر دل به عنوان یک نهاد متناقض که هم خواهان پاکی و از بین بردن رذایل است و هم خود آلوده به رذایل می‌شود و راهزن معنوی می‌گردد.

گه چو حکم حق دل من قصد سرها می‌کند گه چو مرغ سربریده الله الله می‌زند

«گاهی دل من مانند حکم حق (فرمان الهی)، قصد جان‌ها (و سرها) را می‌کند (کنایه از قاطعیت و قدرت الهی در از بین بردن خودی)،» «گاهی (و در لحظه‌ای دیگر) مانند مرغ سربریده (در حال جان کندن)، “الله الله” (ذکر و ناله) می‌زند (از شدت رنج یا فنا).» این بیت، نمایش دو روی دیگر دل؛ هم می‌تواند مانند فرمان الهی قاطع و بی‌رحم باشد در از بین بردن خودی، و هم می‌تواند در نهایت ضعف و فنا، ناله و ذکر کند.

نکات مهم

• دو رویی دل: دل دارای دو جنبه‌ی متناقض است؛ هم می‌تواند راهنما باشد و هم راهزن، هم طالب حقیقت باشد و هم فریبکار.
• کشاکش درونی: این غزل، کشاکش دائمی سالک با نفس و جنبه‌های مختلف دل خود را به تصویر می‌کشد.
• دل به عنوان شحنه و دزد: دل هم می‌تواند نگهبان و طالب پاکی باشد و هم خود به آلودگی‌ها دچار شود.
• دل در نقش حکم حق و مرغ سربریده: دل هم دارای قدرت قاطع برای از بین بردن خودی است و هم در لحظاتی از فنا، در نهایت ضعف و ذکر قرار می‌گیرد.
• پیچیدگی وجود انسان: مولانا با این پارادوکس‌ها، به پیچیدگی و ابعاد مختلف وجود درونی انسان و دگرگونی احوال او در مسیر عرفان اشاره می‌کند.

این غزل کوتاه اما بسیار پرمغز، خواننده را به تأمل در ماهیت پیچیده‌ی دل و احوال متغیر آن در مسیر سلوک دعوت می‌کند؛ دلی که هم می‌تواند ابزار وصول به حق باشد و هم حجاب و مانعی در این راه.