تفسیر غزل شماره ۷۲۳ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۲۳ مولانا، غزلی پر از شور و هیجان و اضطرار در لحظه‌ی وصال معشوق (نماد حقیقت الهی یا پیر کامل) است. مولانا در این غزل، بر فوریت بهره‌برداری از فرصت حضور معشوق، عظمت و غیرمنتظره بودن این سعادت، و تحول عاشقان در این مواجهه تأکید می‌کند. غزل با لحنی پرشتاب، فضای استقبال از معشوق را به تصویر می‌کشد و به نقش شمس تبریزی در این تجلی اشاره دارد.

دعوت به تعجیل و استقبال از معشوق

مولانا غزل را با دعوتی اضطراری از ساقی آغاز می‌کند:

ساقی برخیز کان مه آمد بشتاب که سخت بی‌گه آمد

«ای ساقی (معشوق فیض‌بخش)، برخیز و آماده شو که آن ماه (معشوق تابان) آمد،» «بشتاب که بسیار دیر شده است (بی‌گه آمد: فرصت اندک است و هر لحظه دیر است).» این بیت، دعوتی فوری به آماده‌باش و استقبال از معشوق است، چرا که فرصت وصل غنیمت است و نباید از دست رود.

ترکانه بتاز وقت تنگست کان ترک ختا به خرگه آمد

«مانند ترک‌ها (چابک و تندرو) بتاز (سریع عمل کن)، وقت تنگ است،» «زیرا آن ترک ختا (معشوق زیبا و قدرتمند) به خرگاه (خیمه، مکان حضور) آمد.» این بیت، تعجیل و چابکی در بهره‌برداری از فرصت حضور معشوق را با تشبیه به سرعت ترک‌ها در نبرد بیان می‌کند.

سعادت غیرمنتظره و تحول عاشق

مولانا به غیرمنتظره بودن سعادت دیدار و تحول عاشقان اشاره می‌کند:

در وهم نبود این سعادت اقبال نگر که ناگه آمد

«این سعادت (دیدار معشوق) در تصور (وهم) ما نمی‌گنجید،» «به بخت و اقبال ما نگاه کن که چگونه ناگهانی (و بی‌خبر) آمد.» این بیت به شگفتی و عظمت وصالی اشاره دارد که فراتر از هرگونه انتظار و تصور بوده است.

عاشق چو پیاله پر ز خون بود چون ساغر می به قهقه آمد

«عاشق (پیش از این) مانند پیاله‌ای پر از خون (غم و اندوه) بود،» «(اما با آمدن معشوق) مانند ساغر شراب، با قهقهه (شادی و خنده) آمد (سرشار از سرور شد).» این بیت به دگرگونی حال عاشق از غم و درد به شادی و نشاط با حضور معشوق.

مذمت بی‌همتان و ستایش مقبلان

مولانا به مذمت کسانی که از عشق روی برمی‌گردانند و ستایش خوش‌اقبالان می‌پردازد:

با چون تو مه آنک وقت دریافت تعجیل نکرد ابله آمد

«کسی که با ماهی چون تو (معشوق بی‌نظیر)، هنگام دریافت (فیض و وصال)،» «عجله نکرد، احمق (ابله) است.» این بیت به توبیخ و نکوهش کسانی که فرصت دیدار و بهره‌مندی از فیض معشوق را از دست می‌دهند.

از خرمن عشق هر کی بگریخت کاه است به خرمن‌ِ که آمد

«هر کس که از خرمن عشق (منبع برکت و حاصل عشق) گریخت (و دوری کرد)،» «مانند کاه (بی‌ارزش) است و به کدام خرمن (بی‌ارزش) وارد شد؟» این بیت به بی‌ارزشی و بی‌حاصلی زندگی بدون عشق، و بی‌برکتی هر آنچه غیر از عشق است.

بی گه شد و هر کی اوست مقبل بگریخت ز خود به درگه آمد

«وقت تنگ شد (بی‌گه شد، فرصت گذشت) و هر کسی که خوش‌اقبال (مقبل) است،» «از خود (از منیّت و خودبینی) گریخت و به درگاه (معشوق) آمد (تسلیم شد).» این بیت به ضرورت رهایی از خودخواهی و تسلیم در برابر حق برای درک فرصت‌های الهی.

شور و غوغا در تبریز

مولانا در پایان، به فضای پرشور تبریز و تجلی معشوق در آن اشاره می‌کند:

اندر تبریز های و هویی‌ست آن را که ز هجر با ره آمد

«در تبریز (شهر شمس و محل تجلی حقایق معنوی) شور و غوغایی (های و هویی) است،» «(این شور) برای کسی است که از هجر (دوری و فراق)، با راه (هدایت و وصول) آمد (و به مقصد رسید).» این بیت به فضای معنوی و پرشور تبریز که با حضور شمس، محل تجلی حقایق و وصال عاشقان شده است.

نکات مهم

• اهمیت فرصت وصال: فرصت دیدار و بهره‌مندی از معشوق بسیار کوتاه و غنیمت است و باید با شتاب از آن استفاده کرد.
• عظمت و غیرمنتظره بودن وصال: دیدار معشوق سعادتی است که در وهم نمی‌گنجد و ناگهانی رخ می‌دهد.
• تحول عاشق: حضور معشوق، عاشق را از اوج غم و خون دل به اوج شادی و قهقهه می‌رساند.
• نکوهش بی‌همتان: کسی که در زمان وصال تعجیل نکند و از آن بهره نبرد، احمق است.
• ارزش عشق: زندگی بدون عشق بی‌حاصل و بی‌ارزش است، مانند کاه در مقابل خرمن.
• رهایی از خود: سعادت‌مندان کسانی هستند که در فرصت‌های معنوی از خودبینی رها شده و به درگاه حق پناه می‌برند.
• شور و هوای تبریز: تبریز با حضور شمس، به کانون شور و وصال معنوی تبدیل شده است.

این غزل با بیانی پرهیجان، خواننده را به درک فوریت فرصت‌های معنوی، ارزش عشق، و لزوم آمادگی برای استقبال از تجلیات الهی دعوت می‌کند.