تفسیر غزل شماره ۷۲۲ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۲۲ مولانا، غزلی کوتاه و پرمعناست که به سیر و پرواز دل عاشق به سوی حق در پی مستی و رهایی از قید عقل می‌پردازد. مولانا در این غزل، “دل” را موجودی مستقل و پرنده تشبیه می‌کند که با آزادی از محدودیت‌های عقل، به سوی خلوت الهی پر می‌کشد.

رهایی دل در مستی عشق

مولانا غزل را با بیان رهایی دل در پی مستی آغاز می‌کند:

ما مست شدیم و دل جدا شد از ما بگریخت تا کجا شد

«ما (عاشقان) از شراب عشق مست شدیم و (در پی این مستی) دل (جان حقیقی) ما از (قید) ما (خود جسمانی و مادی) جدا شد،» «و از ما گریخت (رها شد) و به سوی کجا پرواز کرد؟» این بیت به تأثیر مستی عشق در جدایی روح از تعلقات مادی و زمینی.

چون دید که بند عقل بگسست در حال دلم گریزپا شد

«چون (دل) دید که بند عقل (محدودیت‌های منطق و استدلال زمینی) گسسته شد (و دیگر مانعی نیست)،» «بی‌درنگ (در حال) دل من آماده‌ی پرواز (گریزپا) شد (و به سمت معشوق شتافت).» این بیت به محدودیت‌زدایی عشق از عقل جزئی و رهایی دل برای سیر در ملکوت.

مقصد دل: خلوت الهی

مولانا مقصد دل را خلوت الهی معرفی می‌کند:

او جای دگر نرفته باشد او جانب خلوت خدا شد

«او (دل) به جای دیگری نرفته است (مقصدش معلوم است)،» «او به سوی خلوت خدا (قرب الهی و مقام انس) رفت.» این بیت به یگانه مقصد دل عاشق که جز قرب و وصال حق نیست.

در خانه مجو که او هوایی‌ست او مرغ هواست و در هوا شد

«(ای کسی که به دنبال دل می‌گردی،) او را در (محدودیت) خانه (جسم یا عالم مادی) نجویید، چرا که او هوایی (معنوی و رها از قید جسم) است،» «او پرنده‌ی فضای آزاد (عالم معنا) است و در آن فضا پرواز کرد.» این بیت به عدم محدودیت دل عاشق در قیدهای مادی و پرواز آن در عالم معنا.

او باز سپید پادشاه است پرید‌، به سوی پادشا شد

«او (دل) باز سپید (پرنده‌ی شکاری مخصوص پادشاهان، نماد روحی که به درگاه حق می‌رسد) پادشاه (حق تعالی) است،» «(که) پرواز کرد و به سوی پادشاه (معشوق مطلق) رفت.» این بیت، دل را به باز شکاری پادشاه (خداوند) تشبیه می‌کند که از قید رها شده و به سوی صاحب اصلی خود (خدا) بازگشته است.

نکات مهم

• رهایی از قید عقل: مستی عشق، دل را از محدودیت‌های عقل و منطق رها می‌کند.
• پرواز دل: دل عاشق پس از رهایی، توانایی پرواز به سوی عالم معنا و حقیقت را پیدا می‌کند.
• مقصد الهی: مقصد نهایی دل، خلوت و قرب الهی است.
• دل، موجودی هوایی: دل عاشق به جسم و عالم مادی محدود نیست و در فضای عالم معنا پرواز می‌کند.
• باز پادشاه: دل به باز شکاری تشبیه شده که متعلق به پادشاه (خداوند) است و پس از آزادی، به سوی او بازمی‌گردد.

این غزل به زیبایی مسیر سفر دل از عالم ماده به سوی عالم معنا را در پی مستی از عشق الهی به تصویر می‌کشد.