تفسیر غزل شماره ۷۱۳ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۱۳ مولانا، غزلی پر از شور و اشتیاق عارفانه به شراب عشق الهی است. مولانا در این غزل، بر نهایت نیاز به فیض معشوق (ساقی)، فراگیری و عمق تأثیر این شراب بر اولیا و ابدال، و فداکاری بی‌دریغ عاشقان در راه عشق تأکید می‌کند. او با زبان تمثیلی «می» و «ساقی»، حال و هوای مستی از حضور حق را به تصویر می‌کشد.

تقاضای فزونی باده عشق

مولانا غزل را با درخواستی از ساقی برای افزایش فیض آغاز می‌کند:

ساقی زان می که می‌چریدند بفزای که یارکان رسیدند

«ای ساقی، از آن شراب (معرفت و عشق الهی) که (پیش از این) می‌چیدند (بهره می‌بردند)،» «افزون کن (بیشتر بده)، چرا که یاران (عاشقان و سالکان) رسیده‌اند (و مشتاق آن هستند).» این بیت به اشتیاق سالکان برای دریافت فیض بیشتر از معشوق (ساقی) و لزوم افزودن بر این فیض با توجه به حضور مشتاقان اشاره دارد.

مهمان بفزود می بیفزا زان خنب که اولیا چشیدند

«تعداد مهمانان (عاشقان) افزون شده است، پس شراب را بیشتر کن،» «از آن خمره (منبع فیض) که اولیا (دوستان خاص خدا) از آن چشیده‌اند (و بهره‌مند شده‌اند).» این بیت بر فزونی عاشقان و درخواست برای بخشش فیض از همان منبع اصلی که اولیا نیز از آن سیراب شده‌اند.

زان می که ز بوش جمله ابدال در خلق پدید و ناپدیدند

«از آن شرابی (ناب) که از بوی (اندکی از) آن، همه‌ی ابدال (سالکان واصل و مقرب)،» «در میان خلق (در ظاهر) پیدا و (در باطن) پنهان (ناپدید) شدند (به فنا رسیدند).» این بیت به تأثیر عمیق شراب عشق الهی که موجب فنای ابدال در حق و هم‌زمان حضورشان در خلق می‌شود.

شکرگزاری از وصال و فداکاری عاشقان

مولانا به شکرگزاری از زیبایی معشوق و فداکاری عاشقان می‌پردازد:

ای ساقی خوب شکرلله کان روی نکوت را بدیدند

«ای ساقی زیبا، خدا را شکر و سپاس،» «که آن روی نیکو (جمال دلربای) تو را دیدند (و از آن بهره‌مند شدند).» این بیت به ستایش از ساقی (معشوق) به خاطر جلوه‌گری جمالش که موجب شکرگزاری عاشقان می‌شود.

ای آتش رخت سوز عشاق در عشق تو رخت‌ها کشیدند

«ای (معشوقی که) آتش روی تو، سوز (مایه‌ی سوختن و فنای) عاشقان است،» «در عشق تو (از خود) رخت‌ها کشیدند (فداکاری‌ها کردند، یا تعلقات خود را کنار گذاشتند).» این بیت به قدرت عشق معشوق که موجب فنا و فداکاری کامل عاشقان می‌شود، به گونه‌ای که تمامی تعلقات را از خود می‌رهانند.

ای پرده فروکشیده بنگر کز عشق چه پرده‌ها دریدند

«ای (معشوقی که) پرده (حجاب) فرو کشیده‌ای (و خود را پنهان کرده‌ای)، نگاه کن،» «که عاشقان از (شدت) عشق چه پرده‌ها (حجاب‌ها و موانع) را دریدند (و کنار زدند).» این بیت به قدرت عشق عاشق که او را وامی‌دارد تا برای رسیدن به معشوق، تمامی حجاب‌های ظاهری و باطنی را کنار بزند.

نکات مهم

• نیاز به فیض الهی: عاشقان و سالکان به صورت پیوسته نیازمند فیض و شراب معرفت از ساقی (معشوق) هستند.
• منبع فیض اولیا: شراب عشق از خمره‌ای می‌آید که اولیای الهی نیز از آن سیراب شده‌اند.
• تأثیر شراب عشق بر ابدال: این شراب چنان قدرتی دارد که حتی ابدال را نیز به مقام فنا می‌رساند و آن‌ها را در عین حضور در خلق، از خود بی‌خود می‌سازد.
• شکرگزاری از جمال معشوق: ظهور جمال معشوق، مایه‌ی شکر و سپاس برای عاشقان است.
• فداکاری در راه عشق: عاشقان در راه عشق معشوق، تمامی تعلقات خود را رها کرده و رخت از خویشتن می‌کشند.
• عشق، درنده‌ی حجاب‌ها: شدت عشق موجب می‌شود که عاشق تمامی پرده‌ها و موانع را برای رسیدن به معشوق کنار بزند.

این غزل با بیانی پرشور، عمق نیاز عاشق به معشوق و آمادگی او برای فداکاری در این راه را به تصویر می‌کشد.