تفسیر غزل شماره ۷۰۸ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۷۰۸ مولانا، غزلی پرشور و شادمانه است که آمدن ساقی (معشوق الهی یا پیر کامل) و تأثیرات شگرف او را بر هستی به تصویر می‌کشد. مولانا در این غزل، بر نیروی حیات‌بخش و مشکل‌گشای معشوق، بی‌همتایی جمال او، و رهایی از قید عقل و سخن در حضور وی تأکید می‌کند. فضای غزل سراسر جشن و سرور ناشی از فیض بی‌کران الهی است.

آمدن ساقی و جلوه‌های او

مولانا غزل را با دعوت به برخاستن و استقبال از ساقی آغاز می‌کند:

برخیز که ساقی اندرآمد وان جان هزار دلبر آمد

«برخیز (ای عاشق، ای سالک) که ساقی (معشوق حقیقی، یا پیر کامل که فیض الهی می‌بخشد) وارد شد،» «و آن جان (جان حقیقی عالم و جان جان‌ها) که هزاران دلبر (جمال و زیبایی) در خود دارد، آمد.» این بیت به آمدن منبع اصلی حیات و زیبایی که از هزاران دلبر نیز زیباتر و دلرباتر است.

آمد می ناب وز پی نقل بادام و نبات و شکر آمد

«(همراه با ساقی) شراب ناب (عشق خالص) آمد و به دنبال آن (برای خوردنی‌های همراه شراب، نقل)،» «بادام و نبات و شکر آمد.» این بیت به لذت‌های شیرین و خالص معنوی که همراه با فیض عشق الهی حاصل می‌شوند.

آن جان و جهان رسید و از وی صد جان جهان مصور آمد

«آن جان (حقیقی) و جهان (مطلق هستی) رسید و از پرتو وجود او،» «صدها جان و جهان دیگر به تصویر (صورت) درآمد (ایجاد شد).» این بیت به نقش خلاق معشوق به عنوان منشأ اصلی آفرینش و منبع تمامی جان‌ها و جهان‌ها.

زیبایی معشوق و تأثیر آن بر هستی

مولانا به توصیف جمال بی‌نظیر معشوق و تأثیرات آن می‌پردازد:

مشک آمد پیش طره او کان طره ز حسن بر سر آمد

«مشک (که خود نماد خوشبویی است) در برابر زلف (طره) او (معشوق) آمد (تا بوی خوشی یاد بگیرد)،» «چرا که آن زلف از فرط زیبایی (حسن) در اوج قرار گرفته (بر سر آمد).» این بیت به نهایت خوشبویی و زیبایی زلف معشوق که حتی مشک را نیز شرمنده می‌سازد.

زد حلقه مشک فام و می‌گفت بگشای که بنده عنبر آمد

«(معشوق) با زلف خوش‌بوی خود حلقه زد (دل‌ها را به دام انداخت) و می‌گفت،» «بگشای (در را) که بنده‌ات (عاشق) مانند عنبر (خوشبو و ارزشمند) آمد (آماده‌ی ورود به حریم توست).» این بیت به جذب‌کنندگی معشوق و دعوت او از عاشق برای ورود به حریم وصل.

از تابش لعل او چه گویم کز لعل و عقیق برتر آمد

«از درخشش لب لعل‌گونه‌ی او (معشوق) چه بگویم،» «که از هر لعل و عقیق دیگری برتر و والاتر است.» این بیت به زیبایی بی‌نظیر لب‌های معشوق که نماد سخن گفتن و فیض‌بخشی اوست.

زان سنبل ابروش حیاتم با برگ و لطیف و اخضر آمد

«از آن سنبل (پیچ و خم) ابروی او (معشوق)، حیات من،» «با برگ (رونق و طراوت) و لطیف و سرسبز (اخضر) شد.» این بیت به تأثیر زیبایی ابروی معشوق بر حیات عاشق که آن را سرشار از طراوت و سرسبزی می‌کند.

مستی و گشایش امور

مولانا به مستی از عشق و گشایش مشکلات توسط معشوق اشاره می‌کند:

درده می خام و بین که ما را در مجلس خام دیگر آمد

«شراب خام (ناب و خالص عشق) را بده و ببین که ما را،» «در مجلس خام (مجلس ساده و بی‌ریا) حالی دیگر (حالتی تازه و شگفت‌انگیز) دست داد.» این بیت به پذیرش شراب ناب عشق و تجربه‌ی حالی نو و عمیق در مجلسی ساده و بی‌تکلف.

آن رایت سرخ کز نهیبش اسپاه فرج مظفر آمد

«آن پرچم سرخ (نماد پیروزی و فتح، یا خورشید عشق) که از شکوه و عظمتش (نهیب)،» «سپاه پیروزی (فرج، آسودگی و گشایش) غالب و پیروز (مظفر) شد.» این بیت به قدرت عشق الهی که موجب پیروزی و گشایش تمامی سختی‌ها می‌شود.

هر کار که بسته گشت و مشکل آن کار بدو میسر آمد

«هر کاری که بسته شد و دشوار گشت،» «آن کار به واسطه‌ی او (معشوق) آسان و ممکن (میسر) شد.» این بیت به معشوق به عنوان حل‌کننده‌ی تمامی مشکلات و گره‌گشای امور.

سکوت و ناتوانی سخن

مولانا در پایان غزل، به ناتوانی زبان در برابر عظمت معشوق اشاره می‌کند:

می ده که سر سخن ندارم زیرا که سخن چو لنگر آمد

«می (شراب) بده که دیگر توان سخن گفتن ندارم (و راز را نمی‌توانم فاش کنم)،» «زیرا سخن (در برابر این مستی و عظمت) مانند لنگر (کشتی را از حرکت بازمی‌دارد) است (و مانع پرواز روح است).» این بیت به اوج مستی عارف که در آن دیگر جایی برای کلام نیست، زیرا کلام مانع پرواز روح به سوی حقیقت می‌شود.

نکات مهم

• آمده ساقی، منبع فیض: ساقی و معشوق حقیقی، منبع بی‌کران زیبایی، حیات و فیض است.
• لذات معنوی: همراهی شراب ناب عشق با لذت‌های شیرین و خالص معنوی.
• خالقیت معشوق: معشوق منشأ اصلی آفرینش تمامی جان‌ها و جهان‌هاست.
• جمال بی‌نظیر: زیبایی معشوق چنان است که حتی مشک و لعل و عقیق را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.
• تأثیر بر حیات عاشق: حضور معشوق، حیات عاشق را سرشار از طراوت و سرسبزی می‌کند.
• گشایش و پیروزی: عشق الهی قدرت حل تمامی مشکلات و گشایش تمامی امور را دارد.
• ناتوانی زبان در برابر عشق: در اوج مستی از عشق الهی، سخن گفتن ناتوان می‌شود و مانع پرواز روح است.

این غزل با بیانی سرشار از شور و مستی، فضایی از استقبال پرشکوه از معشوق و جشن فیض الهی را به تصویر می‌کشد و به ناتوانی کلام در بیان عظمت این تجربه اشاره می‌کند.