تفسیر غزل شماره ۶۸۴ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۸۴ مولانا، غزلی پر از توصیفات عاشقانه و استعاری از زیبایی‌های معشوق و تأثیر آن بر عاشق است. مولانا در این غزل، بر قدرت عشق در تبدیل اجزا به کل، و توانایی دل عاشق در پیمودن راه پرخطر سلوک تأکید می‌کند. این غزل سراسر بیانگر شدت علاقه و ارادت عاشق به معشوق و قابلیت‌های شگفت‌انگیز دل در این مسیر است.

توصیف زیبایی‌های معشوق و تأثیر آن بر عاشق

مولانا غزل را با توصیف زیبایی‌های معشوق و امکان بهره‌برداری از آن توسط عاشق آغاز می‌کند:

ز رویت دسته گل می‌توان کرد ز زلفت شاخ سنبل می‌توان کرد

«از چهره‌ی زیبای تو (ای معشوق) می‌توان دسته‌های گل ساخت (و از آن زیبایی بهره برد)،» «(و) از زلف (پربند و خم‌درخم) تو می‌توان شاخه‌های سنبل (که نماد زیبایی و خوشبویی است) ساخت.» این بیت به جمال بی‌حد معشوق اشاره دارد که هر جزء آن منبع الهام و زیبایی برای عاشق است.

ز قد پرخم من در ره عشق بر آب چشم من پل می‌توان کرد

«از قامت خمیده‌ی من (که از رنج و اندوه عشق خم شده)، در راه عشق،» «(و) بر آب (اشک) چشم من، می‌توان پل ساخت (و از آن عبور کرد).» این بیت به عمق رنج و اشک عاشق در راه عشق اشاره دارد که این رنج‌ها و اشک‌ها می‌توانند خود راهی برای پیشروی در مسیر عشق باشند.

ز اشک خون همچون اطلس من براق عشق را جل می‌توان کرد

«از اشک‌های خونین من که مانند پارچه‌ی اطلس (گران‌بها و درخشان) است،» «می‌توان جل (پوشش زینتی) برای براق عشق (اسب راهوار و تندرو عشق) ساخت.» این بیت به ارزش بی‌نهایت اشک و رنج عاشق در راه عشق اشاره دارد که حتی می‌تواند زینت‌بخش مرکب عشق باشد.

ز هر حلقه از آن زلفین پربند پر گردن کشان غل می‌توان کرد

«از هر حلقه از آن زلف‌های پرپیچ‌وخم (و فریبنده‌ی معشوق)،» «می‌توان برای گردن‌کشان (سرکشان و منیت‌داران) غل (زنجیر اسارت) ساخت.» این بیت به قدرت فریبندگی و تسخیرکننده‌ی عشق معشوق اشاره دارد که حتی سرکشان را نیز به بند می‌کشد.

تبدیل جزء به کل و قدرت دل عاشق

مولانا به قدرت عشق در تبدیل اجزا به کل و توانایی دل عاشق اشاره می‌کند:

تو دریایی و من یک قطره ای جان ولیکن جزو را کل می‌توان کرد

«ای جان (معشوق)! تو دریایی (بی‌کران) هستی و من تنها یک قطره‌ام،» «اما (در مسیر عشق) می‌توان جزء (قطره) را به کل (دریا) تبدیل کرد (و به وحدت رسید).» این بیت به مفهوم وحدت وجود و فنای فی‌الله اشاره دارد که عاشق (جزء) می‌تواند با فنای در معشوق (کل)، به کمال و وحدت دست یابد.

دلم صدپاره شد هر پاره نالان که از هر پاره بلبل می‌توان کرد

«دل من (از شدت عشق) صدها پاره شد و هر پاره‌ای ناله می‌کرد،» «(اما) از هر پاره (پاره‌های این دل) می‌توان یک بلبل (عاشق و نغمه‌سرا) ساخت.» این بیت به حتی دردمندی و پاره‌پاره شدن دل عاشق نیز می‌تواند منشأ عشق و نغمه‌های روحانی شود و هر جزء آن نیز به تنهایی یک عاشق کامل است.

تو قاف قندی و من لام لب تلخ ز قاف و لام ما قل می‌توان کرد

«تو قاف (مثل قند) شیرینی و من لام (مثل لب تلخ) تلخ‌رو هستم،» «(اما) از “قاف” و “لام” ما (با ترکیب این دو حرف) کلمه‌ی “قل” (بگو، امر به گفتن حقیقت) را می‌توان ساخت.» این بیت بازی با کلمات است. “قاف” نماد قند و شیرینی معشوق، و “لام” نماد لب تلخ عاشق در فراق است. اما ترکیب این دو حرف، کلمه‌ی “قل” (به معنای “بگو” یا “بشکن” در عربی و “قلعه” در فارسی) را می‌سازد که می‌تواند اشاره به قدرت سخن گفتن یا شکستن حجب باشد. شاید اشاره به این است که از تضاد عاشق و معشوق، کلام حق (قل) برمی‌خیزد.

مرا همشیره است اندیشه تو از این شیره بسی مل می‌توان کرد

«اندیشه‌ی تو (ای معشوق) با من هم‌شیر و هم‌خون است،» «از این شیره (لطف و اندیشه‌ی تو) می‌توان بسیار شراب (مل، باده‌ی عشق) ساخت.» این بیت به هم‌گونی و هم‌ریشگی اندیشه‌ی عاشق با معشوق و تأثیر فیض او در تولید باده‌ی عشق در جان عاشق.

راه دور و توانایی دل

مولانا به توانایی دل عاشق در پیمودن راه دور سلوک اشاره می‌کند:

رهی دورست و جان من پیاده ولی دل را چو دلدل می‌توان کرد

«راه (سلوک و رسیدن به معشوق) طولانی است و جان من پیاده (و ناتوان) است،» «اما دل را (اگر به عشق مجهز شود) می‌توان مانند “دلدل” (اسب تیزرو حضرت علی، نماد همت و سرعت) کرد.» این بیت به نیروی حیرت‌انگیز دل عاشق در پیمودن مسافت‌های طولانی معنوی با سرعت و همتی بی‌نظیر.

سکوت و تأثیر بی‌کلام

مولانا در پایان غزل، به قدرت سکوت و تأثیر آن اشاره می‌کند:

خمش کن زان که بی‌گفت زبانی جهان پربانگ و غلغل می‌توان کرد

«خاموش باش (ای مولانا)، زیرا (حتی) بدون گفتن با زبان،» «می‌توان جهان را پر از فریاد و شور و غوغا کرد (و حقایق را بدون کلام آشکار ساخت).» این بیت به قدرت سکوت و حال عارفانه در انتقال حقایق و تأثیرگذاری بر عالم، که نیازی به کلام ندارد.

نکات مهم

• معشوق، منبع زیبایی و الهام: هر جزء از وجود معشوق می‌تواند منشأ زیبایی و سرمستی برای عاشق باشد.
• ارزش رنج و اشک عاشق: رنج‌ها و اشک‌های عاشق در راه عشق، خود راهی برای پیشروی و زینت‌بخش مرکب عشق می‌شوند.
• قدرت تسخیرکننده عشق: عشق معشوق چنان قدرتی دارد که حتی سرکشان را به بند می‌کشد.
• وحدت جزء و کل: عاشق (جزء) می‌تواند با فنای در معشوق (کل)، به وحدت و کمال دست یابد.
• دل پاره‌پاره، منشأ عشق و نغمه: حتی درد و شکست دل عاشق نیز می‌تواند به عشق و نغمه‌های روحانی تبدیل شود.
• قدرت دل در سلوک: دل عاشق با نیروی عشق می‌تواند راه دشوار سلوک را با سرعت و همت طی کند.
• تأثیر سکوت: سکوت عارفانه، خود قدرتی عظیم برای انتقال حقایق و ایجاد شور در عالم است.