تفسیر غزل شماره ۶۷۱ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۷۱ مولانا، غزلی پر از شور و اشتیاق به ناله‌های عاشقانه و موسیقی معنوی است. مولانا در این غزل، بر تأثیر عمیق نغمه‌های روحانی در بیدار کردن جان و نمایان ساختن جمال معشوق تأکید می‌کند. او غم عاشق را نه تنها آزاردهنده نمی‌داند، بلکه آن را سرچشمه‌ی حقایق و رازهای پنهان می‌شمارد. این غزل سراسر تجلیل از ناله‌ی عاشقانه به عنوان وسیله‌ای برای رسیدن به وصال و معرفت است.

نیاز دل به ناله و نوای یار

مولانا غزل را با بیان نیاز دل به نغمه‌های معنوی آغاز می‌کند:

دلم را ناله سرنای باید که از سرنای بوی یار آید

«دل من به ناله‌ی ساز سرنا (نی و هر ساز معنوی) نیاز دارد،» «زیرا از آن ناله (و آواز) است که بوی (حضور) یار (معشوق) به مشام می‌رسد.» این بیت به اشتیاق دل به موسیقی عرفانی به عنوان وسیله‌ای برای دریافت فیض و حضور معشوق اشاره دارد.

به جان خواهم نوای عاشقانه کز آن ناله جمال جان نماید

«با تمام وجود، نوای عاشقانه را می‌خواهم،» «زیرا از آن ناله (عاشقانه) است که زیبایی (جمال) جان (روح الهی و حقیقت وجودی) آشکار می‌شود.» این بیت به قدرت ناله‌ی عاشقانه در نمایان ساختن حقایق پنهان و زیبایی‌های باطنی تأکید می‌کند.

ناله‌ی عاشق و تأثیر آن

مولانا به ناله‌ی عاشق و ظرفیت آن برای زایاندن حقایق اشاره می‌کند:

همی‌نالم که از غم بار دارم عجب این جان نالان تا چه زاید

«همواره می‌نالم، زیرا باری از غم (غم عشق) بر دوش دارم؛» «عجبا که این جان نالان (در اثر ناله‌هایش) چه چیزها (حقایق و معارف) را به وجود خواهد آورد (و از خود بروز خواهد داد)!» این بیت به تأثیر شگفت‌انگیز ناله‌ی عاشقانه که با وجود غم، منشأ پیدایش معارف و حقایق می‌شود.

بگو ای نای حال عاشقان را که آواز تو جان می‌آزماید

«ای نی (ساز یا نمادی از عارف)، حال و هوای عاشقان را بیان کن،» «زیرا آواز و نغمه‌ی تو، جان‌ها را می‌آزماید (و قدرت و ظرفیت آن‌ها را در دریافت عشق می‌سنجد).» این بیت به نی به عنوان زبان حال عاشقان و تأثیر آواز آن در بیدار کردن و محک زدن جان‌ها اشاره دارد.

رفع حجاب‌ها و دفع پریان

مولانا به قدرت نغمه‌های معنوی در رفع حجاب‌ها و دفع شیاطین اشاره می‌کند:

ببین ای جان من کز بانگ طاسی مه بگرفته چون وا می‌گشاید

«ای جان من، ببین که چگونه با صدای طاس (نوعی ساز کوبه‌ای یا ظرف آب که در رمل و جادو استفاده می‌شد)،» «ماه (اسیر یا در حجاب) چگونه گشوده می‌شود و از گرفتگی رها می‌گردد!» این بیت به قدرت خارق‌العاده‌ی موسیقی و نغمه‌های معنوی در رفع حجاب‌ها و آزاد کردن حقایق پنهان.

بخوان بر سینه دل این عزیمت که تا فریاد از پریان برآید

«(ای نی) این دعای قوی (عزیمت) را بر سینه‌ی دل (بر جان شنونده) بخوان،» «تا (با نفوذ آن) فریاد (و اعتراض) از پریان (شیاطین و وسوسه‌های درونی) برآید (و آن‌ها را دور کند).» این بیت به تأثیر نیرومند نغمه‌های معنوی در دور کردن وسوسه‌ها و پاکسازی درون.

ناله، مونس رنجور و جدایی‌ناپذیری آن

مولانا در پایان غزل، به ماهیت ناله‌ی عاشقانه و جدایی‌ناپذیری آن اشاره می‌کند:

چو ناله مونس رنجور گردد گرش گویی خمش کن هم نشاید

«هنگامی که ناله (غم و ناله‌ی عاشقانه) همدم و مونس (یگانه آرامش‌بخش) شخص رنجور (از عشق) شود،» «اگر به او بگویی “خاموش باش!”، نیز نمی‌تواند ساکت شود (زیرا جز ناله چاره‌ای ندارد).» این بیت به پیوند عمیق ناله‌ی عاشقانه با وجود عاشق رنجور و اجتناب‌ناپذیر بودن آن.

نکات مهم

• موسیقی عرفانی، راهی به وصال: ناله و نوای سازها (به ویژه نی) وسیله‌ای برای ارتباط با معشوق و دریافت بوی حضور اوست.
• ناله‌ی عاشقانه، جلوه‌ی جمال جان: ناله‌هایی که از سر عشق برمی‌آیند، نه تنها دردآور نیستند، بلکه زیبایی‌های پنهان روح را آشکار می‌کنند.
• غم عشق، منشأ معرفت: بار غم عشق می‌تواند منبعی برای زایاندن حقایق و معارف عمیق باشد.
• تأثیر نغمه بر جان: آواز و نغمه‌ی عاشقانه، جان‌ها را بیدار و میزان آمادگی آن‌ها را برای پذیرش عشق می‌آزماید.
• دور کننده‌ی حجاب و شیاطین: موسیقی معنوی و ناله‌ی عارفانه، قدرت رفع موانع و دور کردن وسوسه‌های نفسانی را دارد.
• جدایی‌ناپذیری ناله از عاشق: ناله و غم عشق، چنان با وجود عاشق آمیخته است که نمی‌توان آن را از او جدا کرد.