تفسیر غزل شماره ۶۶۴ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۶۴ مولانا، غزلی پر از امید، ستایش از قدرت عشق، و نوید رهایی از غم و تعلقات دنیوی است. مولانا در این غزل، بر پیروزی عشق بر هرگونه اندوه و ناپاکی، و تأثیر دگرگون‌کننده‌ی آن بر هر انسانی تأکید می‌کند. این غزل سراسر تجلیل از عشق الهی به عنوان اکسیر حیات و سعادت است.

دل رها از غم و مستی ابدی عشق

مولانا غزل را با توصیف دل و میِ عشق آغاز می‌کند:

دلی دارم که گرد غم نگردد میی دارم که هرگز کم نگردد

«من دلی دارم که (هیچ‌گاه) گرد غم نمی‌گردد (نزدیک غم نمی‌شود و در آن غرق نمی‌گردد)» «(و) شرابی (میِ عشق) دارم که هرگز کم نمی‌شود (و همواره جاری و بی‌نقص است).» این بیت به مقام بی‌غمی عاشق حقیقی و منبع لایزال عشق در درون او اشاره دارد.

دلی دارم که خوی عشق دارد که جز با عاشقان همدم نگردد

«من دلی دارم که سرشت و خوی آن، عشق است،» «و جز با عاشقان (واقعی)، همدم و همراه نمی‌شود.» این بیت بر خلوص و اختصاص دل عاشق به عشق و هم‌نشینی او با اهل عشق تأکید می‌کند.

رهایی از غم و بی‌اثر شدن آن

مولانا به طلب رهایی از غم و بی‌اثر شدن آن اشاره می‌کند:

خطی بستانم از میر سعادت که دیگر غم در این عالم نگردد

«(از بس که عاشق از غم بی‌زار است) من سندی (خطی) از امیر سعادت (حق تعالی یا ولی کامل) دریافت می‌کنم،» «که (بر اساس آن) دیگر غم در این عالم (بر دل‌ها) نگردد (و اثر نکند).» این بیت به قدرت عشق در محو کردن غم و دریافت امان‌نامه از جانب حق برای رهایی از اندوه اشاره دارد.

چو خاص و عام آب خضر نوشند دگر کس سخره ماتم نگردد

«هنگامی که خاص و عام (همه‌ی مردم) از آب خضر (آب حیات و معرفت الهی) بنوشند،» «دیگر هیچ کس اسیر و بازیچه‌ی ماتم و اندوه نخواهد شد.» این بیت به تأثیر فراگیر معرفت و عشق الهی در رهایی جمعی انسان‌ها از غم و ماتم تأکید دارد.

دگرگونی از عشق

مولانا به قدرت دگرگون‌کننده‌ی عشق اشاره می‌کند:

اگر فاسق بود زاهد کنندش وگر زاهد بود بلعم نگردد

«اگر کسی فاسق (گناه‌کار) باشد، (عشق او را) زاهد (پرهیزگار) می‌کند،» «و اگر زاهد (پرهیزگار) باشد، (عشق نمی‌گذارد که او) بلعم (نماد عالمی که علمش او را به هلاکت می‌رساند، مانند بلعم باعورا) شود.» این بیت به قدرت تطهیرکننده و هدایت‌گر عشق اشاره دارد که هم گناه‌کار را به راه می‌آورد و هم پرهیزگار را از انحرافات و غرور عابدانه حفظ می‌کند.

چو یابد نردبان بر چرخ شادی ز غم چون چرخ پشتش خم نگردد

«هنگامی که (عاشق) نردبان (وسیله‌ی صعود) بر آسمان شادی (مقام وصال) بیابد،» «از غم مانند فلک (چرخ گردون که همیشه در حال گردش است)، پشتش خم نمی‌شود (و هیچ غمی او را از پای در نمی‌آورد).» این بیت به عروج عاشق به سوی شادی‌های ابدی و عدم تأثیر غم بر او به دلیل اتصالش به سرچشمه‌ی شادی اشاره دارد.

چو خرمشاه عشق از دل برون جست که باشد که خوش و خرم نگردد

«هنگامی که شاه شاداب عشق (خرمشاه عشق) از دل (به بیرون) جهید و ظاهر شد،» «چه کسی می‌تواند باشد که شاد و خرم نگردد؟» این بیت به تأثیر عمومی و فراگیر ظهور عشق در دل‌ها که منجر به شادی و نشاط همگانی می‌شود.

رهایی از تعلقات و بی‌نیازی

مولانا به رهایی از تعلقات و بی‌نیازی عاشق اشاره می‌کند:

ز سایه طره‌های درهم او ز هر همسایه‌ای درهم نگردد

«(عاشق) به دلیل سایه‌ی طره‌های درهم‌پیچیده‌ی او (معشوق، که نماد پیچیدگی‌های جمال و فیض الهی است)،» «از هر همسایه‌ای (هر کسی یا هر چیز دنیوی) دچار درهم‌ریختگی و آشفتگی نمی‌شود (و به هیچ چیز جز معشوق وابسته نیست).» این بیت به تمرکز کامل عاشق بر معشوق و بی‌نیازی او از تعلقات و وابستگی‌های دنیوی.

توبه از گفتار و ماهیت عشق

مولانا غزل را با اشاره‌ای به ماهیت گفتار و عشق به پایان می‌رساند:

بکن توبه ز گفتار ار چه توبه از آن توبه شکن محکم نگردد

«از گفتار (سخنان بی‌فایده و ظاهری) توبه کن، اگرچه توبه (که امری اختیاری است)،» «از آن توبه‌شکن (معشوقی که اراده‌ی خود را بر انسان تحمیل می‌کند) محکم و استوار نمی‌گردد (یعنی در برابر اراده‌ی مطلق او، اراده‌ی بنده سست می‌شود).» این بیت به لزوم سکوت و پرهیز از گفتار در مقام عشق و اشاره به قدرت مطلق معشوق که حتی توبه‌های عاشق را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. (ممکن است اشاره به آن باشد که در حضور معشوق، زبان قاصر می‌شود و انسان از گفتار توبه می‌کند، اما این توبه نیز در برابر حضور معشوق سست می‌شود.)

نکات مهم

• دل بی‌غم و عشق ابدی: عاشق حقیقی از غم رهاست و از منبعی لایزال از عشق در درون خود سیراب می‌شود.
• عشق، داروی همگانی: آب حیات عشق و معرفت می‌تواند همگان را از اسارت غم رها کند.
• قدرت دگرگونی عشق: عشق نه تنها گناه‌کار را هدایت می‌کند، بلکه زاهد را نیز از آفات راه حفظ می‌نماید.
• عروج عاشق و بی‌اثر شدن غم: عاشق به مقامات شادی ابدی عروج می‌کند و هیچ غمی نمی‌تواند او را متاثر سازد.
• رهایی از وابستگی‌های دنیوی: عاشق تنها به معشوق خود وابسته است و از تعلقات و آشفتگی‌های دنیوی رهاست.
• سکوت در مقام عشق: در حضور معشوق و در مقام عشق، گفتار بی‌اثر می‌شود و سکوت لازم است.