تفسیر غزل شماره ۶۵۷ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۵۷ مولانا، غزلی کوتاه اما بسیار پرشور و عمیق است که به تأثیر شگرف و دگرگون‌کننده تجلی معشوق الهی می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر قدرت بی‌اندازه‌ی جمال حق در محو کردن تمام ظواهر و تعلقات، و جذب کامل عاشق به سوی خود، تأکید می‌کند. این غزل سراسر بیان فنای عارفانه در پرتو نور معشوق است.

تجلی معشوق و محو ظواهر

مولانا غزل را با بیان تأثیر تجلی اندک معشوق بر عالم آغاز می‌کند:

گر یک سر موی از رخ تو روی نماید بر روی زمین خرقه و زنار نماند

«اگر تنها به اندازه‌ی یک تار مو (کوچک‌ترین جزء) از چهره‌ی زیبای تو (معشوق) آشکار شود،» «(آنگاه) بر روی زمین، نه خرقه (لباس صوفیانه، نماد دینداری ظاهری) و نه زنار (کمربند مسیحیان، نماد کفر یا مذهب‌های دیگر) باقی نخواهد ماند.» این بیت به قدرت بی‌اندازه‌ی تجلی معشوق اشاره دارد که با کوچک‌ترین ظهور، تمام تمایزات ظاهری، مذهبی و حتی وجودی را از بین می‌برد و همه را به وحدت می‌کشاند.

جذب عاشق و فنا در غم معشوق

مولانا به جذب کامل عاشق توسط معشوق و فنای او در غم عشق اشاره می‌کند:

آن را که دمی روی نمایی ز دو عالم آن سوخته را جز غم تو کار نماند

«به کسی که لحظه‌ای از (تمام) دو عالم (دنیا و آخرت، یا عالم غیب و شهود) روی نشان دهی (تجلی کنی)،» «آن سوخته (عاشق محو شده در عشق) را جز اندوه (و عشق) تو، هیچ کار و مشغله‌ای باقی نمی‌ماند.» این بیت به جذب کامل و مطلق عاشق توسط معشوق، به گونه‌ای که پس از تجلی او، هیچ تعلق و دغدغه‌ای جز عشق و غم یار در دل عاشق باقی نمی‌ماند.

محو شدن نورانیت‌های عالم

مولانا به محو شدن نورانیت‌های عالم در برابر جمال معشوق اشاره می‌کند:

گر برفکنی پرده از آن چهره زیبا از چهره خورشید و مه آثار نماند

«اگر پرده (حجاب) را از آن چهره‌ی زیبای خود (معشوق) برداری (و به طور کامل تجلی کنی)،» «هیچ اثری از روشنایی و زیبایی خورشید و ماه (که نماد بزرگ‌ترین نورانیت‌های عالم مادی هستند) باقی نخواهد ماند.» این بیت به قدرت و عظمت جمال معشوق اشاره دارد که حتی نورانی‌ترین موجودات عالم را نیز در برابر خود محو می‌سازد و بی‌اثر می‌کند.

خواب عشق و محرم اسرار شدن

مولانا به خواب عشق و محرم اسرار شدن اشاره می‌کند:

در خواب کنی سوختگان را ز می عشق تا جز تو کسی محرم اسرار نماند

«(تو ای معشوق،) سوختگان (عاشقان واقعی) را از باده‌ی عشق (خود) به خواب (بی‌خودی و فنا) می‌بری،» «تا جز تو، هیچ کس دیگری محرم و آگاه به اسرار (حقیقت مطلق) باقی نماند.» این بیت به تجربه‌ی فنا و بی‌خودی در عشق الهی اشاره دارد که عاشق را از عالم خودی رها کرده و تنها حق را محرم و آگاه به اسرار خویش می‌سازد.

نکات مهم

• قدرت تجلی معشوق: کوچک‌ترین تجلی معشوق می‌تواند تمام تمایزات ظاهری و اعتقادی را از بین ببرد و همه را به وحدت برساند.
• جذب مطلق و فنا: عاشق پس از تجلی معشوق، کاملاً جذب او شده و تمام مشغله‌ها و تعلقاتش جز غم عشق از بین می‌رود.
• محو نورانیت‌های مادی: جمال معشوق چنان عظیم است که حتی نور خورشید و ماه در برابر آن رنگ می‌بازند.
• خواب عشق و اسرار الهی: باده‌ی عشق، عاشق را به بی‌خودی و فنا می‌برد تا جز حق، کسی محرم اسرار نماند.