تفسیر غزل شماره ۶۲۵ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۲۵ مولانا، غزلی کوتاه اما پرمغز است که بر فراگیری و نفوذ عشق معشوق الهی تأکید دارد. مولانا در این غزل، به غیرقابل پنهان بودن حقیقت عشق و حضور معشوق در تمامی ابعاد هستی، حتی با وجود تلاش برای پریز از آن، و همچنین به مکر دل عاشق و قدرت آن در جذب معشوق اشاره می‌کند.

نفوذ و پنهان‌ناپذیری عشق معشوق

مولانا غزل را با بیان نفوذ و پنهان‌ناپذیری عشق معشوق آغاز می‌کند:

گر ماه شب افروزان روپوش روا دارد گیرم که بپوشد رو بو را چه دوا دارد

“اگر ماه شب‌افروزان (معشوق نورانی، که جهان را روشن می‌کند) بخواهد صورت خود را بپوشاند (پنهان شود)،” “فرض کنیم که روی خود را بپوشاند، اما برای (جلوگیری از انتشار) بوی خود (عطر وجود خود) چه چاره‌ای دارد؟” این بیت به نفوذ و حضور فراگیر معشوق که حتی با پنهان کردن ظاهر نیز، اثر و بوی او در همه جا محسوس است، اشاره دارد.

گر نیز بپوشد رو ور نیز ببرد بو از خنبش روحانی صد گونه گوا دارد

“و اگر (معشوق) روی خود را بپوشاند و حتی (بتواند) بوی خود را نیز از بین ببرد،” “(باز هم) از وجود روحانی و خمره‌ی (سرشار از فیض) او، صدها گونه شاهد و دلیل (بر حضورش) وجود دارد.” این بیت تأکید می‌کند که حقیقت و فیض معشوق چنان فراگیر است که حتی اگر همه‌ی راه‌های حسی بسته شوند، نشانه‌های روحانی بسیاری بر حضور او گواهی می‌دهند.

مکر دل عاشق و احاطه‌ی معشوق

مولانا به مکر دل عاشق و احاطه‌ی معشوق اشاره می‌کند:

آن مه چو گریزانه آید سپس خانه لیکن دل دیوانه صد گونه دغا دارد

“آن ماه (معشوق) وقتی که می‌گریزد (پنهان می‌شود)، به پشت خانه می‌آید (در جایی نزدیک و پنهان است).” “اما دل دیوانه‌ی (عاشق) صدها گونه فریب و چاره (دغا) دارد (برای یافتن و به دام انداختن معشوق).” این بیت به نزدیکی پنهان معشوق، حتی در زمان غیبت ظاهری او، و همچنین به هوشمندی و حیله‌گری عاشق برای یافتن و جذب معشوق اشاره دارد.

غم گرچه بود دشمن گوید سر او با من با مرغ دلم گوید کو دام کجا دارد

“غم، گرچه دشمن (ظاهری) است، اما راز و سر او (معشوق) را با من (عاشق) بازگو می‌کند.” “با مرغ دلم (روح من) می‌گوید که دام (عشق و محبت) او (معشوق) کجاست (تا در آن گرفتار شود).” این بیت به نقش مثبت غم و رنج در راه عشق، که باطن آن، راهنمایی به سوی اسرار معشوق و دام عشق اوست، اشاره دارد.

نکات مهم

• پنهان‌ناپذیری حقیقت عشق: معشوق الهی و فیض او حتی اگر خود را پنهان کند، نشانه‌های بی‌شمارش در عالم هستی و باطن انسان آشکار است.
• احاطه‌ی معنوی معشوق: حضور معشوق چنان فراگیر است که فراتر از حس و حتی بو است و از “خمره روحانی” او صدها “گواه” بر حضورش وجود دارد.
• نزدیکی معشوق در عین غیبت: حتی زمانی که معشوق پنهان می‌شود، در واقع بسیار نزدیک است.
• هوشمندی و تلاش عاشق: دل عاشق با تمام توان و حیله‌گری‌هایش در پی یافتن و به دام انداختن معشوق است.
• نقش سازنده‌ی غم: غم و رنج در مسیر عشق، نه تنها دشمن نیست، بلکه راهنمایی است که رازهای معشوق و دام عشق او را به عاشق نشان می‌دهد.