تفسیر غزل شماره ۶۱۱ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۱۱ مولانا، غزلی دعوت‌کننده و هشداردهنده است که بر لزوم بیداری، توبه و بازگشت به سوی حق، پیش از فرا رسیدن مرگ تأکید دارد. مولانا در این غزل، با بیانی شیوا، انسان غافل را به بهره‌برداری از فرصت زندگی برای کسب نور الهی فرامی‌خواند و او را از حسرت‌های پس از مرگ برحذر می‌دارد.

دعوت به بیداری و توبه

مولانا غزل را با فراخوانی به بیداری و فرصت‌شماری آغاز می‌کند:

ای خفته شب تیره هنگام دعا آمد وی نفس جفاپیشه هنگام وفا آمد

“ای کسی که در شب تاریک (غفلت و ناآگاهی) خوابیده‌ای، هنگام دعا و مناجات فرارسیده است.” “و ای نفس که به جفا (ستمگری و نافرمانی) خو گرفته‌ای، زمان وفا و پیمان‌داری (با حق) رسیده است.” این بیت به لزوم بیداری از خواب غفلت و بازگشت از جفا به وفا با خدا اشاره دارد.

بنگر به سوی روزن بگشای در توبه پرداخته کن خانه هین نوبت ما آمد

“به سوی روزن (روزنه امید و رحمت الهی) بنگر و درِ توبه را بگشا!” “خانه‌ی (قلب و وجودت) را پاکیزه (پرداخته) کن، هان (آگاه باش) که نوبت (عمر و فرصت) ما فرا رسیده است.” این بیت به اهمیت توبه، پاکسازی درون، و استفاده از فرصت زندگی که به سرعت می‌گذرد، تأکید دارد.

اهمیت توبه و پشیمانی از گناه

مولانا به ضرورت شستشوی از گناهان اشاره می‌کند:

از جرم و جفاجویی چون دست نمی‌شویی بر روی بزن آبی میقات صلا آمد

“چرا از گناه (جرم) و ستمگری (جفاجویی) دست نمی‌شویی (پاک نمی‌شوی)؟” “(برخیز) و بر روی (خود) آبی بزن (کنایه از شستشوی گناهان)، که زمان اعلام (صلا) میقات (محل ملاقات با حق، یا زمان زیارت) فرا رسیده است.” این بیت به فوریت توبه و پاک شدن از گناهان در آستانه‌ی ملاقات با حق اشاره دارد.

حسرت پس از مرگ و اهمیت نور ایمان

مولانا به پشیمانی بی‌فایده پس از مرگ و ارزش نور معنوی در زندگی می‌پردازد:

زین قبله به یاد آری چون رو به لحد آری سودت نکند حسرت آنگه که قضا آمد

“(ای انسان!) از این قبله (در این دنیا که رو به قبله‌ی حق داری، کنایه از فرصت زندگی) یاد بگیر (و عمل کن)، هنگامی که روی به لحد (قبر) آوری،” “آن زمان که قضای الهی (مرگ) فرارسید، حسرت خوردن (پشیمانی) به تو سودی نمی‌رساند.” این بیت به اهمیت عمل در دوران زندگی و بی‌فایده بودن پشیمانی پس از مرگ تأکید دارد.

زین قبله بجو نوری تا شمع لحد باشد آن نور شود گلشن چون نور خدا آمد

“در این دنیا و از همین قبله (جهت حق)، نوری بجو تا شمع قبر (لحد) تو باشد (و راهت را روشن کند).” “آن نور (که در دنیا کسب کرده‌ای) به باغی روشن (گلشن) تبدیل می‌شود، هنگامی که نور خدا (جلوه‌ی حق در قیامت) آشکار گردد.” این بیت به نقش حیاتی نور ایمان و اعمال صالح در روشنایی قبر و قیامت و تبدیل آن به باغی از بهشت اشاره دارد.

نکات مهم

• بیداری از غفلت: شب تیره نمادی از دوران غفلت است که باید از آن بیدار شد.
• فرصت توبه و وفا: زندگی فرصتی است برای توبه، پاکسازی دل و بازگشت به سوی حق.
• پاکسازی از گناه: باید از گناهان دست کشید و خود را برای ملاقات با حق آماده کرد.
• پشیمانی بی‌فایده پس از مرگ: فرصت عمل در دنیاست و حسرت پس از مرگ سودی ندارد.
• اهمیت نور ایمان در قبر و قیامت: نوری که در دنیا از راه بندگی و ایمان کسب می‌شود، چراغ راه آخرت است و به گلشن تبدیل خواهد شد.