تفسیر غزل شماره ۶۰۶ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۶۰۶ مولانا، غزلی پر از پند و اندرزهای عرفانی درباره‌ی بی‌ارزشی مقام‌های دنیوی، بی‌خبری از حقیقت، و قدرت دگرگون‌کننده‌ی معشوق الهی است. مولانا در این غزل، بر نکوهش دنیاپرستی، لزوم توجه به منشأ هر رنج و شادی، و قدرت مطلق معشوق در تغییر احوال تأکید می‌کند.

بی‌اعتباری مقام دنیوی و دنیاپرستی

مولانا غزل را با بیان بی‌ارزشی مقام و منصب‌های دنیوی آغاز می‌کند:

با تلخی معزولی میری بنمی ارزد یک روز همی‌خندد صد سال همی‌لرزد

“(مقام) امیری (حکمرانی) با تلخی معزول شدن (از مقام برکنار شدن)، به هیچ‌وجه نمی‌ارزد.” “کسی که (به مقام دنیا) یک روز می‌خندد، صد سال می‌لرزد (از ترس از دست دادن آن).” این بیت به فناپذیری و ناپایداری مقام‌های دنیوی و رنج و ترسی که به دنبال آن‌ها می‌آید، اشاره دارد.

خربندگی و آنگه از بهر خر مرده بهر گل پژمرده با خار همی‌سازد

“بندگی خر (دنیاپرستی و اسارت نفس) و آن هم برای یک خر مرده (چیز بی‌ارزش و فانی دنیوی)،” “(مانند کسی است که) برای یک گل پژمرده، با خارها می‌سازد (و سختی می‌کشد).” این بیت به نکوهش شدید دنیاپرستی و تحمل سختی‌ها برای امور بی‌ارزش و فناپذیر اشاره دارد.

منشأ خنده و تغییر احوال

مولانا به منشأ حقیقی شادی و غم و قدرت دگرگون‌کننده‌ی معشوق می‌پردازد:

زنهار نخندی تو تا اوت نخنداند زیرا که همه خنده زین خنده همی‌خیزد

“زنهار (برحذر باش) که تو خودت (به اراده‌ی خودت) نخندی، تا زمانی که او (معشوق یا خالق هستی) تو را نخنداند.” “زیرا تمام خنده‌های (واقعی و حقیقی) از این خنده (از لطف و فیض او) برمی‌خیزد.” این بیت به وابستگی هرگونه شادی و نشاط حقیقی به لطف و اراده‌ی الهی و عدم استقلال انسان در این زمینه اشاره دارد.

ای روی ترش بنگر آن را که ترش کردت تا او شکری شیرین در سرکه درآمیزد

“ای کسی که رویت ترش (غمگین یا عبوس) است، بنگر آن کسی را که تو را ترش‌رو (غمگین) کرد (یعنی معشوق).” “تا او (با لطف خود) شکری شیرین را در سرکه (غم و اندوه) تو بیامیزد (و آن را شیرین کند).” این بیت به لزوم توجه به معشوق (که منشأ هر حالتی است) و قدرت او در تبدیل غم به شادی و سختی به شیرینی اشاره دارد.

ای خسته افتاده بنگر که که افکندت چون درنگری او را هم اوت برانگیزد

“ای خسته و افتاده، بنگر که چه کسی تو را به زمین افکنده است؟” “هنگامی که به او (معشوق) بنگری، همان او تو را برمی‌انگیزد و از جا بلند می‌کند.” این بیت نیز تأکید بر نقش معشوق در هرگونه حال و وضعیتی است؛ اوست که می‌افکند و اوست که برمی‌خیزاند.

مقام اهل حق

مولانا به مقام و عظمت اهل حق و دوستان معشوق اشاره می‌کند:

گر زانک سگی خسبد بر خاک سر کویش شیر از حذر آن سگ بگدازد و بگریزد

“اگر سگی (کنایه از کسی که به ظاهر ناچیز است، اما از دوستان و اهل کوی معشوق است) بر خاک سر کوی او (معشوق) بخوابد،” “شیر (نماد قدرت و شجاعت) از ترس آن سگ (به خاطر انتسابش به معشوق) آب می‌شود و می‌گریزد.” این بیت به عظمت و احترامی که حتی به کمترین موجود مرتبط با معشوق یا اهل حق داده می‌شود، اشاره دارد.

نکات مهم

• ناپایداری دنیا: مقام‌ها و لذت‌های دنیوی ناپایدار و بی‌ارزش‌اند و موجب رنج و ترس می‌شوند.
• نکوهش دنیاپرستی: دل بستن به امور فانی دنیا، نوعی بندگی بی‌ارزش است.
• منشأ حقیقی شادی و غم: هر خنده و هر غم از اراده و لطف معشوق حقیقی (خداوند) برمی‌خیزد.
• قدرت دگرگون‌ساز معشوق: معشوق قادر است هر حالتی را تغییر دهد؛ غم را به شادی و افتاگی را به برخاستن تبدیل کند.
• احترام اهل کوی معشوق: حتی کمترین موجودی که به آستانه‌ی معشوق وابسته است، از احترام و قدرت خاصی برخوردار است.