تفسیر غزل شماره ۵۹۷ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۵۹۷ مولانا، غزلی کوتاه و سرشار از شادی و شور و مبارک‌باد گفتن به مناسبت تجلی جمال معشوق است. مولانا در این غزل، بر تأثیر دگرگون‌کننده‌ی این دیدار بر هستی و جان، و غلبه‌ی عشق بر عقل و اختیار تأکید می‌کند. این غزل به درک باطنی و شهودی از معشوق نیز اشاره دارد.

تجلی جمال و شور تازه

مولانا غزل را با مبارک‌باد گفتن به دیدار جمال معشوق آغاز می‌کند:

امروز جمال تو بر دیده مبارک باد بر ما هوس تازه پیچیده مبارک باد

“امروز، دیدن زیبایی تو (جمال تو) بر چشم‌هایمان (دیده) مبارک باشد!” “بر ما هوس و اشتیاقی تازه پیچیده (پدید آمده) است، آن نیز مبارک باشد!” این بیت به مبارکی دیدار معشوق و شور و شوق تازه‌ای که از این دیدار در دل عاشق پدید آمده است، اشاره دارد.

خنده‌ی جهان و شیفتگی خوبان

مولانا به تأثیر حضور معشوق بر جهان و دل خوبان می‌پردازد:

گل‌ها چون میان بندد بر جمله جهان خندد ای پرگل و صد چون گل خندیده مبارک باد

“هنگامی که گل‌ها کمر همت می‌بندند (می‌شکفند)، بر تمام جهان می‌خندند (شادمانی می‌آورند).” “ای (معشوق) که خود پر از گل (زیبایی) هستی و صدها بار مانند گل خندیده‌ای، این شکوفایی‌ات مبارک باشد!” این بیت به تأثیر شادمان‌کننده و زیبایی‌آفرین معشوق بر عالم و مقایسه او با گل‌های خندان اشاره دارد.

خوبان چو رخت دیده افتاده و لغزیده دل بر در این خانه لغزیده مبارک باد

“زیبارویان عالم، هنگامی که روی تو را دیده‌اند، (از هوش) افتاده و لغزیده‌اند (بیهوش شده یا اختیار از کف داده‌اند).” “پس دل ما (مولانا) که بر در این خانه (خانه‌ی عشق تو) لغزیده (و بی‌اختیار شیفته‌ی تو شده است)، مبارک باشد!” این بیت به جاذبه‌ی بی‌اندازه‌ی معشوق که حتی خوبان را نیز مدهوش می‌کند و بی‌اختیاری دل عاشق در برابر آن جاذبه اشاره دارد.

نوروز وصال و بارش اشک شوق

مولانا دیدار معشوق را به نوروز تشبیه می‌کند و از اشک شوق سخن می‌گوید:

نوروز رخت دیدم خوش اشک بباریدم نوروز و چنین باران باریده مبارک باد

“با دیدن روی تو (رخ تو)، نوروز (تازگی و طراوت) را تجربه کردم و با خوشحالی اشک باریدم.” “این نوروز (وصال) و چنین بارش اشک (شوق و رحمت) که باریده است، مبارک باشد!” این بیت به تأثیر دیدار معشوق که مانند نوروز، تازگی و حیات می‌بخشد و باعث ریزش اشک‌های شوق و رحمت می‌شود، اشاره دارد.

شنیدن باطن از باطن

مولانا به درک شهودی و باطنی از معشوق اشاره می‌کند:

بی گفت زبان تو بی‌حرف و بیان تو از باطن تو گوشت بشنیده مبارک باد

“بدون اینکه زبان تو سخن بگوید، بدون هیچ حرف و بیانی از سوی تو، ” گوش (جان) ما از باطن تو (از حقیقت وجودت)، پیامی شنیده است، آن نیز مبارک باشد!” این بیت به درک شهودی و باطنی حقایق از سوی معشوق، بدون نیاز به کلام و بیان ظاهری، و مبارکی این ارتباط عمیق اشاره دارد.

نکات مهم

• تجلی جمال و شوق جدید: دیدار معشوق موجب شور و شوق تازه و مبارک در عاشق می‌شود.
• شادمانی آفرین و فتنه‌گر: حضور معشوق نه تنها جهان را شادمان می‌کند، بلکه حتی خوبان را نیز شیفته و بی‌اختیار می‌سازد.
• نوروز معنوی: دیدار معشوق به منزله‌ی نوروز است که همراه با اشک شوق و رحمت از راه می‌رسد.
• درک شهودی و باطنی: ارتباط با معشوق فراتر از کلام و بیان ظاهری است؛ گوش باطن می‌تواند حقیقت او را بشنود.
• عشق، فراتر از اختیار: دل عاشق در برابر جاذبه‌ی معشوق بی‌اختیار می‌شود.