تفسیر غزل شماره ۵۵۹ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۵۵۹ مولانا، غزلی پر از حیرت و سؤال است که به قدرت و جاذبه‌ی بی‌نظیر معشوق الهی می‌پردازد. مولانا با طرح سوالاتی پی‌درپی، تأثیرات شگفت‌انگیز و دگرگون‌کننده‌ی حضور معشوق را بر عالم و آدم به تصویر می‌کشد و در نهایت به نقش شمس تبریزی به عنوان منشأ این فیض‌ها اشاره می‌کند.

تفسیر کلی

محور اصلی این غزل، قدرت مطلق معشوق در جذب و تأثیرگذاری بر هستی، حیرت عاشق از این قدرت، و تجلی این قدرت در حضور شمس تبریزی.

مولانا غزل را با سؤالی تأکیدی درباره‌ی حضور معشوق آغاز می‌کند: “زهره عشق هر سحر بر در ما چه می‌کند / دشمن جان صد قمر بر در ما چه می‌کند”. “زهره عشق” (زیبایی و درخشندگی عشق، یا خود معشوق که مانند ستاره زهره است) “هر سحر” (هر صبحگاه) “بر در ما چه می‌کند” (چرا بر آستانه‌ی ما ظاهر می‌شود و چه تأثیری می‌گذارد)؟ او که “دشمن جان صد قمر” (یعنی زیبایی‌اش چنان خیره‌کننده است که زیبایی صد ماه را بی‌جان و بی‌اثر می‌کند) است، “بر در ما چه می‌کند”؟ این بیت به جاذبه‌ی بی‌اندازه‌ی معشوق و حیرت عاشق از این حضور و تأثیر آن بر دیگر زیبایی‌ها اشاره دارد.

“هر که بدید از او نظر باخبرست و بی‌خبر / او ملکست یا بشر بر در ما چه می‌کند”. “هر که بدید از او نظر” (هر کس که نگاهی از او (معشوق) دریافت کرد)، هم “باخبرست” (آگاه به حقایق می‌شود) و هم “بی‌خبر” (از خود بی‌خبر و مست می‌شود). آیا “او ملکست” (فرشته است) “یا بشر” (یا انسان)؟ “بر در ما چه می‌کند”؟ این بیت به تأثیر متناقض‌نما و شگفت‌انگیز نگاه معشوق بر سالک (آگاهی‌بخش و در عین حال بی‌خودکننده) و نیز به حیرت عاشق از ماهیت معشوق اشاره دارد.

“زیر جهان زبر شده آب مرا ز سر شده / سنگ از او گهر شده بر در ما چه می‌کند”. (به دلیل حضور او) “زیر جهان زبر شده” (نظم عالم دگرگون شده و زیر و رو گشته است)؛ “آب مرا ز سر شده” (آب زندگی من یا آب روی من (آبرو) به جوشش آمده و از سر من گذشته است). (در نسخه کنجور و برخی نسخ معتبر: “آب مرا ز سر شده” به معنی “آب (حیات) از سر من گذشته” یا “آبرویم رفته” است. اما معنای دیگر: آب حیات به بالاترین نقطه وجودم رسیده است.) و “سنگ از او گهر شده” (به واسطه‌ی او، سنگ به گوهر گران‌بها تبدیل شده است)، “بر در ما چه می‌کند”؟ این بیت به قدرت دگرگون‌کننده‌ی معشوق بر عالم هستی و وجود عاشق اشاره دارد که می‌تواند پست‌ترین چیزها (سنگ) را به ارزشمندترین (گوهر) تبدیل کند.

“ای بت شنگ پرده‌ای گر تو نه فتنه کرده‌ای / هر نفسی چنین حشر بر در ما چه می‌کند”. “ای بت شنگ پرده‌ای” (ای معشوق زیبا و فریبنده (بت) که خود را در حجاب پنهان کرده‌ای)، “گر تو نه فتنه کرده‌ای” (اگر تو شورش و آشوبی برپا نکرده‌ای)، پس “هر نفسی چنین حشر” (در هر لحظه، این همه بیدار شدن و جمع شدن و شور و هیجان) “بر در ما چه می‌کند”؟ این بیت به ایجاد شور و آشوب عاشقانه توسط معشوق اشاره دارد، حتی اگر خود را پنهان کرده باشد.

“گر نه که روز روشنی پیشه گرفته رهزنی / روز به روز و ره گذر بر در ما چه می‌کند”. “گر نه که روز روشنی” (اگر روز (یا حقیقت روشن معشوق) که خود سراسر روشنی است) “پیشه گرفته رهزنی” (به دزدی و راهزنی دل‌ها مشغول نشده است)، پس “روز به روز” (این همه روزها) و “ره گذر” (این همه گذرندگان) “بر در ما چه می‌کند” (چرا در آستانه‌ی ما ازدحام می‌کنند)؟ این بیت به جذب همیشگی و فراگیر معشوق بر انسان‌ها و زمان اشاره دارد.

“ور نه که دوش مست او آمد و درشکست او / پس به نشانه این کمر بر در ما چه می‌کند”. “ور نه که دوش” (وگرنه اگر دیشب) “مست او” (مست از باده‌ی عشق او) “آمد و درشکست او” (و در را (درون خانه دل یا خانه وجودم) در هم شکست)، “پس به نشانه این کمر” (پس نشانه‌ی این مستی، این کمر (شکسته و خمیده عاشق) است) که “بر در ما چه می‌کند”؟ این بیت به تأثیر مستقیم و قاطع مستی عشق بر عاشق اشاره دارد که منجر به شکستن “در” خودی و ظواهر و ایجاد خمیدگی و تواضع در عاشق می‌شود.

“گر نه جمال حسن او گرد برآرد از عدم / این همه گرد شور و شر بر در ما چه می‌کند”. “گر نه جمال حسن او” (اگر زیبایی و نیکویی او) “گرد برآرد از عدم” (از نیستی نیز گرد و غبار (کنایه از آشوب و حرکت) بلند نمی‌کند)، پس “این همه گرد شور و شر” (این همه غبار شوریدگی و آشوب) “بر در ما چه می‌کند”؟ این بیت به قدرت مطلق جمال الهی در ایجاد هستی و شور در عالم اشاره دارد، به طوری که حتی از عدم نیز تأثیر می‌پذیرد.

“از تبریز شمس دین سوی که رای می‌کند / بحر چه موج زد گهر بر در ما چه می‌کند”. در بیت پایانی، مولانا به شمس تبریزی اشاره می‌کند: “از تبریز شمس دین” (شمس‌الدین که از تبریز است) “سوی که رای می‌کند” (به سوی چه کسی رأی می‌دهد و چه کسی را تأیید می‌کند)؟ و در ادامه می‌پرسد: “بحر” (دریای بیکران وجود الهی یا شمس) “چه موج زد” (چه موجی ایجاد کرد) که “گهر بر در ما چه می‌کند” (که این همه گوهر (حقایق و فیض‌ها) بر آستانه‌ی ما می‌آورد و می‌ریزد)؟ این بیت به فیض بی‌کران و هدایت‌بخش شمس تبریزی اشاره دارد که از او سرچشمه می‌گیرد و حقایق و نعمت‌های فراوان را به سوی عاشق سرازیر می‌کند.

نکات مهم

• جاذبه و تأثیر خیره‌کننده معشوق: جمال معشوق چنان قدرتی دارد که دیگر زیبایی‌ها را بی‌اثر می‌کند و بر عالم و آدم تأثیر می‌گذارد.
• تناقض‌نمایی در تأثیر عشق: نگاه معشوق هم باعث آگاهی می‌شود و هم بی‌خودی و فنا.
• دگرگونی هستی: حضور معشوق باعث زیر و رو شدن نظم دنیا و تبدیل سنگ به گوهر می‌شود.
• شورش و آشوب عشق: معشوق حتی در پنهانی خود نیز، در دل‌ها شور و هیجان ایجاد می‌کند.
• نفوذ عشق بر زمان و مکان: جاذبه‌ی معشوق همیشگی و فراگیر است.
• تجلی مستی عشق: مستی از باده‌ی عشق باعث شکستن خودی و تواضع عاشق می‌شود.
• منشأ هستی و شور: جمال معشوق حتی از عدم نیز می‌تواند شور و حرکت و هستی بیافریند.
• نقش فیض‌بخش شمس تبریزی: شمس تبریزی منبع گوهرهای حقایق و فیوضات الهی است که به سوی عاشق سرازیر می‌شود.