تفسیر غزل شماره ۵۵۸ دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل ۵۵۸ مولانا، غزلی پر از تصویرسازی و استعاره است که به کششی ازلی و ابدی بین عاشق و معشوق می‌پردازد. مولانا در این غزل، قدرت معشوق را در جذب و هدایت عاشق (مانند مهار کردن شتر یا کشیدن ماهی به خشکی) به تصویر می‌کشد. او همچنین به جلوه‌های قدرت الهی در طبیعت و دگرگونی‌های آن اشاره دارد و در نهایت به مقایسه فصل‌ها و تأثیر آن‌ها بر خمار زندگی می‌پردازد.

تفسیر کلی

محور اصلی این غزل، جذب و هدایت بی‌چون و چرای عاشق توسط معشوق، تمثیل‌های طبیعی برای بیان قدرت الهی، و چرخه‌ی حیات و مرگ در پرتو اراده‌ی الهی.

مولانا غزل را با توصیف قدرت معشوق بر عاشق آغاز می‌کند: “یار مرا چو اشتران باز مهار می‌کشد / اشتر مست خویش را در چه قطار می‌کشد”. “یار مرا” (معشوق من) “چو اشتران” (مانند ساربان که شترها را) “باز مهار می‌کشد” (مهار می‌زند و به دنبال خود می‌کشد). او “اشتر مست خویش را” (شتر سرمست و سرکش خودش (یعنی عاشق سرمست از باده‌ی عشق را)) “در چه قطار می‌کشد” (به کدام صف و مسیر می‌برد و در چه رشته‌ای می‌گنجاند). این بیت به تسلیم بی‌قید و شرط عاشق در برابر معشوق و هدایت او به مقصدی نامعلوم اشاره دارد.

“جان و تنم بخست او شیشه من شکست او / گردن من ببست او تا به چه کار می‌کشد”. “جان و تنم بخست او” (جان و جسم من را خسته و ناتوان ساخت)؛ “شیشه‌ی من شکست او” (وجود شیشه‌ای و ظریف مرا (کنایه از تعلقات و خودی) در هم شکست)؛ “گردن من ببست او” (گردن من را (مانند اسیر یا بنده) بست)؛ حال باید دید “تا به چه کار می‌کشد” (مرا برای چه کاری یا به کدام مقصد می‌برد). این بیت به تأثیر ویرانگر و در عین حال سازنده‌ی عشق بر عاشق اشاره دارد که تمام وجود او را تسلیم خود می‌کند و او را برای مقصدی عالی‌تر آماده می‌سازد.

“شست ویم چو ماهیان جانب خشک می‌برد / دام دلم به جانب میر شکار می‌کشد”. “شست وی” (قلاب ماهیگیری او (معشوق)) “چو ماهیان” (مانند ماهی‌ها که اسیر قلاب می‌شوند)، “مرا جانب خشک می‌برد” (مرا از دریای وجود (یا از زندگی عادی) به سوی خشکی (مقام فنا و بی‌خودی) می‌کشد). “دام دلم” (دام عشقی که بر دلم افتاده است) “به جانب میر شکار می‌کشد” (مرا به سوی پادشاه شکار (یعنی معشوق که صیاد دل‌هاست) می‌برد). این بیت به جذب غیرقابل مقاومت عاشق توسط معشوق و رهایی از عالم آب (مادیات) به سوی خشکی (معنویت و فنا) اشاره دارد.

“آنک قطار ابر را زیر فلک چو اشتران / ساقی دشت می‌کند برکه و غار می‌کشد”. “آنک” (آن کسی (خداوند یا معشوق) که) “قطار ابر را” (صف‌های ابر را) “زیر فلک چو اشتران” (در زیر آسمان مانند اشتران بارکش)، “ساقی دشت می‌کند” (ساقی دشت‌ها قرار می‌دهد و آب می‌رساند)؛ او همچنین “برکه و غار می‌کشد” (برکه‌ها و غارها را نیز سیراب می‌کند). این بیت به قدرت و تدبیر الهی در نظام هستی اشاره دارد که باران را توسط ابرها به تمامی نقاط، حتی نقاط پنهان و دور از دسترس (برکه و غار)، می‌رساند.

“رعد همی‌زند دهل زنده شدست جزو و کل / در دل شاخ و مغز گل بوی بهار می‌کشد”. “رعد همی‌زند دهل” (رعد مانند دهل‌زنی که اعلام می‌کند)؛ در نتیجه‌ی این اعلام، “زنده شدست جزو و کل” (هم جزءها و هم کل هستی (طبیعت) زنده و بسر می‌آیند). “در دل شاخ و مغز گل” (در درون شاخه‌های درختان و مغز گل‌ها) “بوی بهار می‌کشد” (بوی و عطر بهار منتشر می‌شود و به مشام می‌رسد). این بیت به احیای طبیعت با آمدن بهار و نمایش قدرت الهی در زنده کردن مردگان اشاره دارد.

“آنک ضمیر دانه را علت میوه می‌کند / راز دل درخت را بر سر دار می‌کشد”. “آنک” (آن کسی (خداوند) که) “ضمیر دانه را” (آنچه در باطن و نیت دانه است) “علت میوه می‌کند” (به صورت میوه آشکار می‌سازد). و “راز دل درخت را” (آنچه در اعماق و رازهای درخت پنهان است) “بر سر دار می‌کشد” (به شکل میوه بر سر دار (شاخه) ظاهر می‌کند). این بیت به تجلی باطن در ظاهر، و آشکار شدن حقیقت درونی هر موجود در قالب بیرونی آن اشاره دارد.

“لطف بهار بشکند رنج خمار باغ را / گرچه جفای دی کنون سوی خمار می‌کشد”. “لطف بهار” (لطف و عنایت فصل بهار) “بشکند رنج خمار باغ را” (درد و رنج و خماری باغ را (که از سرمای زمستان است) از بین می‌برد). “گرچه جفای دی” (با وجود اینکه ستم و خشونت زمستان) “کنون سوی خمار می‌کشد” (همچنان به سوی خماری و پژمردگی (گذشته) می‌کشد). این بیت به پیروزی لطف و رحمت الهی (بهار) بر قهر و سختی (دی) اشاره دارد و نشان می‌دهد که با وجود رنج‌های گذشته، فضل الهی آن‌ها را از بین می‌برد و حیات جدیدی می‌بخشد.

نکات مهم

• تسلیم مطلق عاشق: عاشق همچون شتر یا ماهی، کاملاً تسلیم اراده و کشش معشوق است.
• دگرگونی وجودی عاشق: عشق معشوق تمام هویت پیشین عاشق را در هم می‌شکند و او را برای هدفی والاتر آماده می‌سازد.
• کششی بی‌امان به سوی فنا: عاشق از زندگی مادی (آب) به سوی فنا و بی‌خودی (خشکی) کشیده می‌شود.
• تدبیر و قدرت الهی در طبیعت: خداوند با تدبیر خود، آب حیات را به تمام موجودات می‌رساند و طبیعت را احیا می‌کند.
• تجلی باطن در ظاهر: هر آنچه در درون و ضمیر موجودات نهفته است، در نهایت به شکل بیرونی آشکار می‌شود.
• پیروزی لطف بر قهر: رحمت و لطف الهی (نماد بهار) بر سختی‌ها و رنج‌ها (نماد دی) غلبه می‌کند و زندگی نو را به ارمغان می‌آورد.