تفسیر غزل شماره 537 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 537 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است با بیانی سرشار از حیرت و ستایش که به تجلی ناگهانی و خیره‌کننده‌ی معشوق الهی می‌پردازد. مولانا در این غزل، از حالتی از ناآگاهی اولیه آغاز می‌کند و سپس با مشاهده‌ی جمال و کمال حضرت حق، به درکی عمیق و تازه دست می‌یابد که پیش از آن برایش متصور نبوده است. این غزل تصویرگر لحظه‌ی مکاشفه و غرق شدن در عظمت و زیبایی بی‌منتهای الهی است.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، با زبانی پرشور و اقرارآمیز، به بیان دگرگونی درونی و درک تازه از کمالات معشوق می‌پردازد:

بیت اول:

من که او را می‌ندانستم که چنین خوب بدست اکنون زو گشته‌ام و او ز من و من زو بدست

شرح: مولانا در آغاز غزل، به جهل پیشین خود اعتراف می‌کند: “من که او را می‌ندانستم” (من پیش از این، از حقیقت او – معشوق الهی – بی‌خبر بودم) “که چنین خوب بدست” (که او تا این حد نیکو، کامل و زیباست). اما پس از این ادراک، رابطه‌ای جدید شکل گرفته است: “اکنون زو گشته‌ام” (اکنون من از او گشته‌ام، یعنی وجود من در او محو شده) “و او ز من” (و او نیز از من متجلی شده، یعنی در وجود من نمودار گشته) “و من زو بدست” (و حقیقت وجود من نیز از اوست و در اوست). این بیت بر تحول از جهل به معرفت شهودی و رابطه‌ی فنا و بقا در عشق تأکید دارد.

بیت دوم:

آنچنان دامن خوبی بکشید او بر من که مرا دامن دل از همه عالم رست

شرح: “آنچنان دامن خوبی بکشید او بر من” (او – معشوق – آنچنان دامان زیبایی و لطف خود را بر من گسترد و مرا با آن پوشاند). نتیجه این بود که: “که مرا دامن دل از همه عالم رست” (که دامن دل من – یعنی تعلق و وابستگی قلبم – از تمام عالم و هر آنچه غیر اوست، رها گشت). این بیت بر جاذبه‌ی بی‌کران جمال الهی و رهایی قلب از تعلقات دنیوی در پرتو آن تأکید می‌کند.

بیت سوم:

گر چه او پیش از این بی‌بته بود و من زو خود به من گشت و ز خود همچو شجر میوه بدست

شرح: “گر چه او پیش از این بی‌بته بود و من زو” (اگرچه او – معشوق – پیش از این بدون هیچ ریشه و اساسی بود و من نیز از او بودم – یعنی وجود مطلق بود). “خود به من گشت” (اما او خود به من تبدیل شد و در وجود من تجلی یافت) “و ز خود همچو شجر میوه بدست” (و از خودِ من، مانند درختی که میوه می‌دهد، حاصل و ثمره گرفت). این بیت بر تجلی حق در سالک و بارور شدن وجود عارف از فیض الهی تأکید دارد، به گونه‌ای که عارف خود تجلیگاه او می‌شود.

بیت چهارم:

هر چه در من گهر و گوهر و یعقوب و کلیم او ز من یافت و او ز او ز خودش جست

شرح: “هر چه در من گهر و گوهر و یعقوب و کلیم” (هر گنج و گوهری که در وجود من هست – اشاره به ارزش‌های باطنی و کمالات روحانی – و هر آنچه که از مقاماتی چون یعقوب و کلیم – اشاره به پیامبران صاحب بصیرت و حکمت – در من است). “او ز من یافت” (او – معشوق – آن‌ها را در وجود من یافت، یعنی در من متجلی ساخت) و “او ز او ز خودش جست” (و او خود این کمالات را از ذات خویشتن یافت و به ما بخشید). این بیت بر الوهیت منشأ کمالات و تجلی آن در وجود عارف تأکید دارد.

بیت پنجم:

اینت معمایی کز آب من و او می‌گوید کان آب حیاتی که ز دوزخ بررست

شرح: “اینت معمایی کز آب من و او می‌گوید” (این یک معمای شگفت‌انگیز است که از رابطه‌ی آب وجود من و او – معشوق – سخن می‌گوید). “کان آب حیاتی که ز دوزخ بررست” (که آن آب حیات – اشاره به آب زندگانی معنوی – که از دوزخ – نماد سختی‌ها و فنای نفس – برمی‌خیزد و موجب رستگاری می‌شود). این بیت به پیچیدگی و سرّی بودن رابطه‌ی عاشق و معشوق و ظهور حیات معنوی از میان رنج‌ها اشاره دارد.

بیت هفتم:

تو خامش ای دل که اگر زو نشنید از من چه شنید و از دل و از سر که بدست

شرح: مولانا در پایان می‌گوید: “تو خامش ای دل” (ای دل من، تو سکوت کن و دم فرو بند) “که اگر زو نشنید” (چرا که اگر مخاطب – حق – این سخنان را از خود او نشنیده باشد)، “از من چه شنید” (چه چیزی از من – به عنوان یک موجود محدود – خواهد شنید؟) “و از دل و از سر که بدست” (و چه چیزی از دل و جان من – که او خود حقیقت آن است – خواهد شنید؟). این بیت بر ناتوانی زبان در بیان حقایق الهی و اصالت کلام از سوی حق تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 537 دیوان شمس، یک اثر عارفانه و شورانگیز است که به لحظه‌ی مکاشفه‌ی زیبایی و کمال مطلق الهی می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر تحول از جهل به معرفت شهودی، رهایی از تعلقات دنیوی، جاذبه‌ی بی‌کران جمال الهی، و تجلی حق در وجود سالک تأکید می‌کند. او به زیبایی نشان می‌دهد که چگونه پس از این ادراک، رابطه‌ای متقابل و عمیق بین عاشق و معشوق شکل می‌گیرد، به گونه‌ای که هر دو در یکدیگر محو می‌شوند. این غزل بیانی عمیق از این حقیقت است که اوج عشق، در یگانگی با معشوق و دیدن او در هر ذره‌ای از وجود خویش است.