تفسیر غزل شماره 532 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 532 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، قصیده‌ای بی‌مانند در ستایش معشوق الهی است. مولانا در این غزل، با زبانی سرشار از حیرت و ستایش، ذات حق را “دلِ” تمام عالم هستی معرفی می‌کند؛ منبعی که هم دلبر است و هم غمخوار، هم علت رنج است و هم درمان آن. این غزل تجلی کاملی از توحید افعالی و صفاتی در اندیشه مولاناست که هر ذره و هر پدیده‌ای را نشانه‌ای از حضور و لطف بی‌کران او می‌داند.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، با تأکید بر جامعیت و یگانگی حضرت حق، او را در تمام ابعاد هستی و تجلیات آن معرفی می‌کند:

بیت اول:

دل جمله عالم تویی‎، دلبر و غمخوار همه سلطان و درویش همه، یار و مددکار همه

شرح: مولانا در آغاز، معشوق را “دل” و جانِ تمام هستی معرفی می‌کند. او نه تنها منبع “دلربایی” و “محبت” است، بلکه “غمخوار” و تسکین‌دهنده‌ی تمام غم‌ها نیز هست. این معشوق هم “سلطانِ” مقتدر عالم است و هم در عین حال “درویشِ” بی‌نشان و فقیر، که این خود اشاره به تجلی او در همه‌ی مراتب وجودی دارد. او “یار و مددکار” تمام مخلوقات است. این بیت بر شمولیت و فراگیری حضور الهی در تمام سطوح هستی تأکید می‌کند.

بیت دوم:

جانِ جانان جمله جان، دلِ دلانِ هر دل پنهان و پیدا در جهان، اول و آخر همه

شرح: معشوق، “جانِ جانانِ” تمام جان‌ها و “دلِ دل‌هایِ” هر دل است؛ به این معنی که او عصاره و اصل وجودی هر آنچه که هست، می‌باشد. او هم به صورت “پنهان” و باطنی تجلی می‌کند و هم به صورت “پیدا” و ظاهری در جهان مشهود است. او “اول” (آغازکننده) و “آخرِ” (پایان‌دهنده) همه چیز است. این بیت به احاطه و دوام هستی‌بخش حق اشاره دارد که هم مبدأ و هم معاد است و هم در نهان و هم در آشکار حضور دارد.

بیت سوم:

چون زخم سازد او تو را، هم مرهم زخم او بود چون غم دهد او تو را، هم مونس و غمخوار همه

شرح: در این بیت، مولانا به پارادوکس الهی اشاره می‌کند: اگر او موجب “زخم” (رنج و بلا) شود، خود نیز “مرهم” و درمان آن زخم است. اگر او “غم” را بر جان بنشاند، خود نیز “مونس و غمخوار” آن غم است و تسلی‌بخش دل‌ها. این بیانگر این حقیقت است که تمام اتفاقات، چه خوشایند و چه ناخوشایند، از جانب اوست و در ورای هر رنجی، حکمتی نهفته و نهایتاً آرامشی از سوی خود او خواهد رسید.

بیت چهارم:

با عقلِ او چون ره رویم‎؟ وین راه را چون بگرویم؟ تا تو دل و جان ما، ما بنده و زار همه

شرح: مولانا به عجز عقل در درک او اشاره می‌کند: “با عقل او چون ره رویم؟” (چگونه می‌توانیم با عقل محدود خود در راه او گام برداریم؟) و “وین راه را چون بگرویم؟” (چگونه می‌توانیم این راه را طی کنیم و به او ایمان بیاوریم؟). این سؤالات با این پاسخ مرتفع می‌شود که: “تا تو دل و جان ما” (تا زمانی که تو خود دل و جان ما هستی) “ما بنده و زار همه” (ما تنها بندگان و نیازمندان تو هستیم). این بیت به تسلیم کامل در برابر خواست الهی و رهایی از قید عقل جزئی برای وصول به حقیقت اشاره دارد.

بیت پنجم:

گر پادشاهی یا گدا، گر مردی یا اندر خفا اندر جهان جمله فنا، او باقی و یار همه

شرح: مولانا در این بیت، به فناپذیری تمامی موجودات در برابر بقایای بی‌منتهای حق می‌پردازد. چه انسان “پادشاهی” صاحب قدرت باشد یا “گدایی” تهی‌دست، چه “مردی” آشکار و قوی باشد و چه در “خفا” پنهان. همه در نهایت “فنا” می‌شوند، اما “او” (معشوق الهی) “باقی” است و “یارِ” همیشگی و پایدار همگان. این بیت بر ناپایداری عالم ماده و ابدیت ذات الهی تأکید می‌کند.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 532 دیوان شمس، یک تمجید عمیق و پرشور از وحدت وجود و حقیقت الهی است. مولانا در این غزل، خداوند را نه تنها خالق، بلکه عصاره، روح و دلِ تمام هستی معرفی می‌کند که در هر ذره و هر پدیده، چه ظاهر و چه باطن، حضور دارد. اوست که هم درد می‌دهد و هم درمان می‌کند، هم می‌سازد و هم می‌سوزاند. این غزل دعوت به فنای کامل در اراده‌ی حق و رهایی از قید عقل جزئی است تا انسان به حقیقت مطلق دست یابد، چرا که همه چیز جز او فانی است و تنها اوست که باقی و پایدار است.