تفسیر غزل شماره 520 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 520 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است که با بیانی شاداب و امیدبخش، به ستایش معشوق به عنوان سرچشمه‌ی برکت و پیروزی در عرصه‌ی جان می‌پردازد. مولانا در این غزل، صبحگاهان عالم معنی و شراب معرفت آن را مدیون حضور و عنایت معشوق می‌داند و لطف و بخشش بی‌منتهای او را در گشودن درهای فیض و آشکار ساختن حقایق بیان می‌کند. این غزل تصویری از معشوق به عنوان هدایت‌کننده و ولی‌نعمت سالکان ارائه می‌دهد.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، با زبانی پر از شکر و ستایش، به بیان احوال عاشقان در پرتو عنایت معشوق می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

ای مبارک ز تو صبوح و صباح ای مظفر فر از تو قلب و جناح

شرح: مولانا خطاب به معشوق می‌گوید: “ای مبارک ز تو صبوح و صباح” (ای کسی که صبحگاهان – اشاره به آغاز سیر و سلوک یا هر لحظه‌ی بیداری معنوی – و شراب صبحگاهی معرفت به واسطه‌ی تو پربرکت و مبارک است). و “ای مظفر فر از تو قلب و جناح” (ای پیروزمند، که سپاه دل – قلب – و بال‌های روح – جناح – از شکوه و عظمت تو یاری و پیروزی می‌یابند). این بیت بر نقش معشوق در مبارک ساختن لحظات آغازین سیر معنوی و بخشیدن قدرت و پیروزی به جان و دل عاشق تأکید دارد.

بیت دوم:

ای شراب طهور از کف حور بر حریفان مجلس تو مباح

شرح: ای معشوق، “ای شراب طهور” (ای شراب پاک و مطهر – اشاره به شراب معرفت و عشق الهی) که “از کف حور” (از دست حوران بهشتی – نمادی از واسطه‌های پاک الهی یا تجلیات لطیف حق) به عاشقان می‌رسد، این شراب “بر حریفان مجلس تو مباح” است (بر یاران و هم‌نشینان بزم روحانی تو حلال و گوارا است). این بیت بر پاکی و طهارت شراب عشق الهی و شایستگی عاشقان برای نوشیدن آن تأکید دارد.

بیت سوم:

ای گشاده هزار در بر ما وی بداده به دست ما مفتاح

شرح: ای معشوق، تو “ای گشاده هزار در بر ما” (هزاران در رحمت و معرفت را به روی ما گشوده‌ای) و “وی بداده به دست ما مفتاح” (و کلید گشایش این درها را به دست ما داده‌ای). این بیت بر لطف و کرم بی‌نهایت معشوق در فراهم آوردن اسباب هدایت و دستگیری از سالکان تأکید دارد.

بیت چهارم:

وانمودی هر آنچ می‎گویند مؤذنان صبح فالق الاصباح

شرح: (خطاب به معشوق یا اشاره به تجلی او) تو “وانمودی هر آنچ می‌گویند” (آشکار ساختی هر آنچه را که می‌گویند) “مؤذنان صبح” (کسانی که در سحرگاهان ندای حق را سر می‌دهند – اشاره به پیامبران، اولیا، یا هر ندای درونی و بیرونی که به سوی حق فرامی‌خواند) که وصف “فالق الاصباح” (شکافنده‌ی صبح – از صفات خداوند در قرآن) را بیان می‌کنند. این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که معشوق تجلی‌گاه صفات الهی است و حقایقی را که ندای حق در سحرگاهان بیان می‌کند (درباره‌ی قدرت و عظمت خدا)، او آشکار می‌سازد.

بیت پنجم:

هرچ دادی عوض نمی‎خواهی گرچه گفتند السماح رباح

شرح: ای معشوق، تو “هرچ دادی” (هر چه بخشیدی و عطا کردی)، در مقابل آن “عوض نمی‌خواهی” (هیچ چشم‌داشت و توقعی برای جبران نداری). “گرچه گفتند” (با وجود اینکه در عالم ظاهر گفته‌اند) “السماح رباح” (بخشش – در ظاهر – نوعی سود و منفعت است). این بیت بر نهایت کرم و بی‌نیازی معشوق و بخشش بی‌دریغ او تأکید دارد که ورای محاسبات مادی است.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 520 دیوان شمس، غزلی است که با بیانی شاداب و امیدبخش، به ستایش معشوق به عنوان سرچشمه‌ی برکت و پیروزی در عرصه‌ی جان می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر نقش معشوق در مبارک ساختن لحظات آغازین سیر معنوی و بخشیدن قدرت و پیروزی به جان و دل عاشق، پاکی و طهارت شراب عشق الهی و شایستگی عاشقان برای نوشیدن آن، لطف و کرم بی‌نهایت معشوق در گشودن درهای فیض و دستگیری از سالکان، تجلی معشوق به عنوان آینه‌ی صفات الهی، و نهایت کرم و بی‌نیازی معشوق و بخشش بی‌دریغ او تأکید دارد. این غزل تصویری از معشوق به عنوان هدایت‌کننده، ولی‌نعمت، و سرچشمه‌ی تمام برکات در مسیر سلوک ارائه می‌دهد.