تفسیر غزل شماره 519 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 519 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است با ساختاری کم‌نظیر که در آن، مصرع دوم هر بیت تکرار یک مثل مشهور عربی است: “الصبر مفتاح الفرج” (صبر کلید گشایش است). این تکرار پی‌درپی، تأکیدی قدرتمند بر مضمون اصلی غزل است: لزوم و اهمیت صبر در مسیر عشق و سختی‌های آن برای رسیدن به گشایش و رهایی معنوی. مولانا در این غزل، دل را به فرو رفتن در غم عشق فرامی‌خواند و نتیجه‌ی این صبر و تحمل را رسیدن به مراتب عالی عرفانی و کشف حقایق هستی می‌داند.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل، با تکیه بر مثل “الصبر مفتاح الفرج”، به بیان ژرف و پویای نقش صبر در سلوک می‌پردازد. تکرار این عبارت در هر بیت، نه تنها وزن و موسیقی خاصی به غزل می‌بخشد، بلکه تأکید معنایی آن را دوچندان می‌کند. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

ای دل فرو رو در غمش کالصبر مفتاح الفرج تا رو نماید مرهمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: مولانا خطاب به “دل” می‌گوید: “فرو رو در غمش” (در غم و اندوه عشق او – غم فراق یا سختی‌های مسیر عشق – عمیق شو و آن را بپذیر). چرا که “الصبر مفتاح الفرج” (صبر کلید گشایش و رهایی است). و در این فرو رفتن و صبر پیشه کردن، صبر کن “تا رو نماید مرهمش” (تا داروی شفابخش او – وصال یا لطف الهی – آشکار شود). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت سرآغاز غزل و بیانگر دعوت به پذیرش رنج عشق با امید به فرج است.

بیت دوم:

چندان فرو خور اندُهان تا پیشت آید ناگهان کرسی و عرش اعظمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: “چندان فرو خور اندُهان” (آنقدر غم‌ها و اندوه‌ها را در خود بپذیر و تحمل کن) “تا پیشت آید ناگهان” (تا ناگهان در برابر تو ظاهر شود) “کرسی و عرش اعظمش” (جایگاه و مقام والای او، اشاره به عظمت و شکوه الهی). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر این حقیقت تأکید دارد که تحمل رنج در راه حق، موجب کشف حقایق و شهود عظمت الهی می‌شود.

بیت سوم:

خندان شو از نور جهان تا تو شوی سور جهان ایمن شوی از ماتمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: “خندان شو از نور جهان” (به واسطه‌ی نور و معرفت الهی شادمان و خندان شو). این شادی درونی باعث می‌شود “تا تو شوی سور جهان” (تو خود مایه‌ی شادی و جشن عالم شوی). و در نتیجه‌ی این حال، “ایمن شوی از ماتمش” (از غم و اندوه و ماتم عالم ظاهر در امان می‌مانی). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر تأثیر شادی درونی ناشی از معرفت الهی در ایجاد شادی در عالم و رهایی از غم تأکید دارد.

بیت چهارم:

باری دلم از مرد و زن برکَند مهر خویشتن تا عشق شد خال و عمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: “باری” (در نهایت)، “دلم از مرد و زن برکند مهر خویشتن” (دل من از محبت و تعلق به خلق – مرد و زن – دست کشید و خود را رها ساخت). این رهایی رخ داد “تا عشق شد خال و عمش” (تا عشق الهی مانند خویشاوند و محرم راز – خال و عم – او شد). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر لزوم رهایی از تعلقات دنیوی برای رسیدن به مقام انس با عشق الهی تأکید دارد.

بیت پنجم:

گر سینه آیینه کنی بی‎کبر و بی‎کینه کنی در وی ببینی هر دمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: “گر سینه آیینه کنی” (اگر دل خود را مانند آینه‌ای صاف و صیقلی کنی) و آن را “بی‌کبر و بی‌کینه کنی” (از کبر و حسد و آلودگی‌های اخلاقی پاک کنی). در این صورت، “در وی ببینی هر دمش” (در هر لحظه تجلی او را در دل خود مشاهده خواهی کرد). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر نقش تهذیب نفس و پاکی باطن در شهود دائم حق تأکید دارد.

بیت ششم:

چون آسمان گر خم دهی در امر و فرمان وا رهی زین آسمان و از خمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: “چون آسمان گر خم دهی” (اگر مانند آسمان که در برابر فرمان الهی فروتن است، در برابر امر و فرمان حق تسلیم و فروتن شوی). در این صورت، “در امر و فرمان وا رهی” (از قید امر و نهی‌های ظاهری رها می‌شوی و به عالم آزادی حقیقی می‌رسی). و حتی “زین آسمان و از خمش” (از این آسمان ظاهری و خمیدگی و محدودیت‌های آن نیز رهایی می‌یابی). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر ارزش تسلیم و فروتنی در برابر حق و نتیجه‌ی آن که آزادی حقیقی است، تأکید دارد.

بیت هفتم:

هم بجهی از ما و منی هم دیو را گردن زنی در دست پیچی پرچمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: با صبر در مسیر حق، “هم بجهی از ما و منی” (هم از قید خودبینی و منیّت و دوگانگی رها می‌شوی) “هم دیو را گردن زنی” (هم بر نفس اماره و وسوسه‌های شیطانی غلبه می‌کنی). و “در دست پیچی پرچمش” (و پرچم پیروزی را در دست می‌گیری). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر غلبه بر نفس و شیطان و رسیدن به مقام وحدت در پرتو صبر تأکید دارد.

بیت نهم:

دیوی‎ست در اسرار تو کز وی نگون شد کار تو بر بند این دم محکمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: “دیوی‎ست در اسرار تو” (درون تو و در نهان تو، دیوی – اشاره به نفس اماره یا وسوسه‌ی درونی – وجود دارد) “کز وی نگون شد کار تو” (که به سبب او کار و تلاش تو در مسیر حق بی‌ثمر و واژگون شده است). برای غلبه بر این دیو، “بر بند این دم محکمش” (در این لحظه – لحظه‌ی غفلت یا وسوسه – با قوت و محکم او را در بند کن و مهار نما). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر لزوم مجاهدت درونی و مهار نفس اماره تأکید دارد.

بیت دهم:

دارد خدا خوش عالمی منگر در این عالم دمی جز حق نباشد محرمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: “خدا خوش عالمی دارد” (خداوند عالم دیگری دارد که بسیار زیبا و دلنشین است). “منگر در این عالم دمی” (حتی لحظه‌ای به این عالم ظاهر و فانی توجه نکن). چرا که “جز حق نباشد محرمش” (جز خود حق کسی محرم آن عالم نیست). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر برتری عالم معنا بر عالم ماده و لزوم توجه به حق و عالم او تأکید دارد.

بیت یازدهم:

خامش بیان سر مکن خامش که سر من لدن چون می‎زند اندرهمش کالصبر مفتاح الفرج

شرح: مولانا در بیت پایانی می‌گوید: “خاموش” شو و “بیان سر مکن” (اسرار را بر زبان میاور). “خاموش” باش “که سرّ من لدن” (زیرا سرّ الهی و معرفت لدنی) “چون می‌زند اندر همش” (هنگامی که به قلب سالک وارد می‌شود و او را دگرگون می‌کند). چرا که “الصبر مفتاح الفرج”. این بیت بر ناتوانی زبان در بیان اسرار الهی و لزوم سکوت در برابر دریافت معرفت لدنی تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 519 دیوان شمس، با تکرار مصرع “الصبر مفتاح الفرج”، بر اهمیت محوری صبر در مسیر عشق و سلوک تأکید می‌کند. مولانا در این غزل، به صابران مژده می‌دهد که تحمل رنج عشق، موجب کشف حقایق عالم، شهود عظمت الهی، شادی درونی و بیرونی، رهایی از تعلقات، پاکی باطن و شهود دائم حق، آزادی حقیقی، غلبه بر نفس و شیطان، رسیدن به مقام وحدت، و در نهایت دریافت معرفت لدنی و سکوت در برابر اسرار الهی می‌شود. این غزل بیانی قدرتمند از این آموزه‌ی عرفانی است که گشایش و فرج حقیقی در گرو تحمل و پایداری عاشق در راه معشوق است.