تفسیر غزل شماره 516 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 516 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است که با بیانی سرشار از وجد و مستی، به حال عاشقان پس از نوشیدن باده‌ی الهی در “میخانه‌ی” معرفت می‌پردازد. مولانا در این غزل، بازگشت از این عالم مستی را با رهایی از قید دوگانگی‌ها و ورود به عالم بی‌خودی و رقص و پایکوبی جمعی همراه می‌داند. او با تصاویری پویا، تأثیر این مستی بر عالم ظاهر و باطن و فنای خودی در پرتو این تجربه را بیان می‌کند و به یادآوری پیمان ازلی در عالم “الست” می‌پردازد.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با زبانی پر از شور و حال و تمثیل، به بیان احوال عاشقان در مقام مستی و بی‌خودی پس از تجربه‌ی قرب الهی می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

بازرسیدیم ز میخانه مست بازرهیدیم ز بالا و پست

شرح: مولانا با حالتی از مستی معنوی می‌گوید: ما “بازرسیدیم ز میخانه مست” (از عالم حضور و معرفت الهی که نماد میخانه است، در حال مستی بازگشتیم). و در این حال، “بازرهیدیم ز بالا و پست” (از قید دوگانگی‌ها و تمایزات عالم ظاهر – مانند بالا و پایین، خوب و بد – رها شدیم). این بیت بر رهایی از قید عقل و وهم و تمایزات ظاهری در اثر مستی عشق الهی تأکید دارد.

بیت دوم:

جمله مستان خوش و رقصان شدند دست زنید ای صنمان دست دست

شرح: در این حال مستی، “جمله مستان” (تمام کسانی که از این باده نوشیده‌اند) “خوش و رقصان شدند” (با شادی و شور به رقص و پایکوبی پرداختند). و با ندای شادی می‌گوید: “دست زنید ای صنمان دست دست” (ای زیبارویان، یا ای سالکان، دست در دست هم به رقص و پایکوبی بپردازید). این بیت بر شادی و نشاط جمعی عاشقان و رقص و سماع آنان در پرتو مستی الهی تأکید دارد. “صنمان” می‌تواند اشاره به جمال معشوق در مظاهر مختلف یا خود عاشقان به لحاظ زیبایی باطن باشد.

بیت سوم:

ماهی و دریا همه مستی کنند چونک سر زلف تو افتاده شست

شرح: در این عالم مستی، حتی “ماهی و دریا همه مستی کنند” (تمام موجودات در عالم هستی، از کوچکترین تا بزرگترین، در حال مستی و بی‌خودی هستند). این مستی به این دلیل است “چونک سر زلف تو افتاده شست” (زیرا گوشه‌ی زلف تو – اشاره به تجلی جمال و دلربایی معشوق – مانند تور صید، در عالم افتاده و همه را اسیر و مست خود کرده است). این بیت بر فراگیری تأثیر جمال الهی در تمام ذرات هستی و مستی و بی‌خودی همگان تأکید دارد.

بیت چهارم:

زیر و زبر گشت خرابات ما خنب نگون گشت و قرابه شکست

شرح: در اثر این مستی و شور، “زیر و زبر گشت خرابات ما” (عالَم ظاهر و هر آنچه نظم ظاهری دارد، در هم ریخت و دگرگون شد). “خنب نگون گشت” (خم شراب – اشاره به نفس و تعلقات – واژگون شد و محتوایش ریخت) و “قرابه شکست” (ظرف و قالب ظاهری وجود شکسته شد). این بیت بر انقلاب درونی و بر هم خوردن نظم ظاهری زندگی در اثر غلبه‌ی عشق و مستی تأکید دارد.

بیت پنجم:

پیر خرابات چو آن شور دید بر سر بام آمد و از بام جست

شرح: “پیر خرابات” (مرشد و راهنمای معنوی، یا خود معشوق) “چو آن شور دید” (هنگامی که شور و حال عاشقان را مشاهده کرد)، خود نیز دستخوش تحول شد و “بر سر بام آمد” (به اوج معرفت و تجلی رسید) و “از بام جست” (گویی از قید عالم ظاهر و محدودیت‌ها رها شد و در عالم معنا فرو رفت). این بیت بر شدت حال عاشقان که حتی پیر و مراد را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد، تأکید دارد.

بیت ششم:

جوش برآورد یکی می کز او هست شود نیست شود نیست هست

شرح: از این عالم مستی، “جوش برآورد یکی می” (شرابی خاص و بی‌نظیر به ظهور رسید) “کز او هست شود نیست شود نیست هست” (که در اثر آن، هستی به نیستی و نیستی به هستی تبدیل می‌شود). این بیت بر مقام فنا و بقا در پرتو عشق الهی و در هم شکستن مرزهای هستی و نیستی در این مقام تأکید دارد.

بیت هفتم:

شیشه چو بشکست و به هر سوی ریخت چند کف پای حریفان که خست

شرح: هنگامی که “شیشه” (قالب ظاهری وجود یا پیمانه‌ی محدود عقل) “چو بشکست” (چون شکسته شد) و “به هر سوی ریخت” (محتوای آن – اسرار معرفت – پراکنده شد)، “چند کف پای حریفان که خست” (چقدر از کسانی که در این مسیر گام برمی‌داشتند – حریفان – در اثر خرده‌های شیشه زخمی شدند). این بیت بر دشواری‌های مسیر سلوک و زخم‌هایی که در راه رسیدن به حقیقت متحمل می‌شوند، تأکید دارد.

بیت هشتم:

آن که سر از پای نداند کجاست مست فتادست به کوی الست

شرح: “آن که سر از پای نداند کجاست” (آن کس که در اثر مستی چنان بی‌خود شده که خود را نمی‌شناسد و تمیزی بین سر و پای خود نمی‌دهد)، در واقع “مست فتادست به کوی الست” (در عالم ازلی و در میخانه‌ی پیمان “الست” – اشاره به روز میثاق در قرآن – در حال مستی افتاده است). این بیت بر عمق مستی عاشق که او را به یاد پیمان ازلی و عالم پیش از خلقت می‌اندازد، تأکید دارد.

بیت نهم:

باده پرستان همه در عشرتند تنتن تنتن شنو ای تن پرست

شرح: “باده پرستان” (عاشقان حقیقی که پرستنده‌ی باده‌ی عشق الهی هستند) “همه در عشرتند” (غرق در شادی و نشاط روحانی هستند). در حالی که ای “تن پرست” (ای کسی که تنها به جسم و عالم ماده اهمیت می‌دهی)، “تنتن تنتن شنو” (تنها صدای طبل و لهو و لعب عالم ظاهر را می‌شنوی). این بیت بر تفاوت حال اهل دل و اهل تن و دعوت اهل تن به شنیدن نوای عالم معنا تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 516 دیوان شمس، غزلی است که با بیانی سرشار از وجد و مستی، به حال عاشقان پس از نوشیدن باده‌ی الهی در “میخانه‌ی” معرفت می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر رهایی از قید دوگانگی‌ها، ورود به عالم بی‌خودی و رقص و پایکوبی جمعی، فراگیری تأثیر جمال الهی، انقلاب درونی و بر هم خوردن نظم ظاهری، تأثیر حال عاشقان بر پیر و مراد، مقام فنا و بقا، دشواری‌های مسیر سلوک، عمق مستی عاشق و یادآوری پیمان ازلی، و تفاوت حال اهل دل و اهل تن تأکید دارد. این غزل تصویری پویا و پرشور از مسیر سلوک و رسیدن به مقام بی‌خودی و اتصال با عالم معنا ارائه می‌دهد.