تفسیر غزل شماره 495 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 495 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است که با بیانی سرشار از حکمت و اشارات عرفانی، به تقابل میان صلح و جنگ درونی و بیرونی می‌پردازد و بر ترجیح صلح و رهایی از قید دوگانگی‌ها تأکید می‌ورزد. مولانا در این غزل، با اشاره به وسعت عالم معنا و وحدت درونی اضداد، محدودیت عقل در درک این حقایق را بیان کرده و سکوت را در این مسیر برتر می‌شمارد.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با زبانی تمثیلی و استدلالی، به بیان حقایق عالم معنا و نقد نگاه محدود می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

اگر مر تو را صلح آهنگ نیست مرا با تو ای جان سر جنگ نیست

شرح: مولانا با مخاطب قرار دادن معشوق (الهی یا شمس تبریزی به عنوان مظهر او) می‌گوید: حتی اگر تو قصد صلح و آشتی با من نداری و در مقام ناز و قهر هستی، “مرا با تو ای جان” (ای کسی که جان و حیات منی) سر جنگ و ستیز نیست. من در برابر تو تنها تسلیم و خواهان صلح هستم. این بیت بیانگر نهایت عشق و تسلیم عاشق در برابر معشوق است که حتی در رویارویی با قهر او نیز خواهان صلح است.

بیت دوم:

تو در جنگ آیی روم من به صلح خدای جهان را جهان تنگ نیست

شرح: مولانا ادامه می‌دهد: اگر تو به جنگ و ستیز با من برخیزی (در مقام قهر تجلی کنی)، من به سوی صلح و آشتی می‌روم. چرا که برای “خدای جهان” (اشاره به عظمت و بی‌کرانگی خداوند) “جهان تنگ نیست” و او می‌تواند در هر حالی (چه قهر و چه لطف) تجلی کند و برای صلح و آشتی نیز درگاه او وسعت دارد. این بیت بر وسعت رحمت الهی و امکان رجوع به صلح حتی در مواجهه با قهر او تأکید دارد.

بیت سوم:

جهانیست جنگ و جهانیست صلح جهان معانی به فرسنگ نیست

شرح: عالم هستی دو وجه دارد: جهانی که در آن جنگ و نزاع است (عالم ماده و تضادها) و جهانی که در آن صلح و آرامش است (عالم معنا و وحدت). اما “جهان معانی” (عالم حقیقت و باطن) را نمی‌توان با “فرسنگ” (واحد اندازه‌گیری مسافت، اشاره به درک محدود مادی) سنجید و درک کرد. این عالم ورای اندازه‌ها و محدودیت‌های عالم ماده است. این بیت بر تفاوت بنیادین عالم ماده و عالم معنا و ناتوانی ابزارهای مادی در درک عالم معنا تأکید دارد.

بیت چهارم:

هم آب و هم آتش برادر بدند ببین اصل هر دو به جز سنگ نیست

شرح: مولانا در بیان وحدت درونی اضداد می‌گوید: آب و آتش (که در ظاهر متضاد و ناسازگارند) در اصل برادر و هم‌ریشه‌اند. با چشم بصیرت ببین که “اصل هر دو به جز سنگ نیست” (اشاره به کانی‌ها و عناصری که در نهایت به ریشه‌ای واحد بازمی‌گردند، یا اشاره به سنگ‌های آتش‌زنه و چشمه‌سنگ‌ها). این بیت بر وحدت وجودی و ریشه‌ی واحد تمام موجودات، حتی متضادها، تأکید دارد.

بیت پنجم:

که بی‎این دو عالم ندارد نظام اگر روم خوبست بی‎زنگ نیست

شرح: عالم هستی بدون این دو (اشاره به آب و آتش، یا اشاره به تضادها و دوگانگی‌ها) نظامی ندارد و هستی بر اساس تضادها بنا شده است. با این حال، حتی اگر “روم” (اشاره به شهری آباد و زیبا) خوب و دلربا باشد، “بی‌زنگ نیست” (بی‌عیب و نقص نیست). این بیت بر وجود تضادها و نقص‌ها در عالم ماده به عنوان بخشی از نظام هستی و ناقص بودن عالم ظاهر تأکید دارد.

بیت ششم:

مرا عقل صد بار پیغام داد خمش کن که فخرست آن ننگ نیست

شرح: “عقل” (عقل جزئی و استدلالی) صدها بار به من (مولانا) پیغام فرستاد و گفت که در این مسیر (مسیر عشق و شهود) خاموش باش و سخن مگو. چرا که این خاموشی و بی‌زبانی در برابر حقایق، “فخر” و مایه افتخار است و “ننگ” و عیب نیست. این بیت بر محدودیت عقل در درک حقایق عرفانی و برتری سکوت و تسلیم در برابر شهود باطنی تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 495 دیوان شمس، غزلی است که با بیانی سرشار از حکمت و اشارات عرفانی، به تقابل میان صلح و جنگ درونی و بیرونی و بر ترجیح صلح و رهایی از قید دوگانگی‌ها تأکید می‌ورزد. مولانا در این غزل، بر تسلیم عاشق در برابر معشوق حتی در مقام قهر، وسعت رحمت الهی، تفاوت بنیادین عالم ماده و عالم معنا، وحدت وجودی و ریشه‌ی واحد تمام موجودات، وجود تضادها در عالم ماده، و محدودیت عقل در درک حقایق عرفانی تأکید دارد. این غزل با بیان برتری سکوت و تسلیم در برابر شهود باطنی، خواننده را به رهایی از قید دوگانگی‌ها و درک وحدت درونی هستی فرامی‌خواند.