تفسیر غزل شماره 487 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 487 از دیوان پرشور و حال شمس مولانا، غزلی است با مضمونی عمیق عرفانی که به فرارسیدن ایام خاص معنوی (مانند عید و عرفه در حج) برای عارفان و دریافت فیوضات خاص الهی در این اوقات می‌پردازد. مولانا در این غزل، با استفاده از تمثیل‌های حج و ایام آن، به سفر باطنی سالکان و دریافت برات رهایی از قاضی‌الحاجات و گشوده شدن درهای رحمت اشاره می‌کند. این غزل تصویری از بخشش بی‌حساب و کتاب الهی و غنای عالم معنا ارائه می‌دهد.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با زبانی پر از شور و شوق، به فرارسیدن ایام فیض الهی و حال عارفان در این اوقات می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

چو عید و چون عرفه عارفان این عرفات به هر که قدر تو دانست می‎دهند برات

شرح: مولانا فرارسیدن ایام خاص معنوی را مانند عید و روز عرفه (از ایام مهم حج در عرفات) برای عارفانی می‌داند که در “این عرفات” (اشاره به عالم معرفت و حضور قلب) حضور دارند. در این ایام مبارک، به هر کسی که “قدر تو” (قدر و ارزش معشوق الهی، یا قدر و ارزش این ایام) را دانست و شناخت، “برات” (حواله و نامه‌ی رهایی، بخشش، یا سند وصول به حق) می‌دهند. این بیت بر اهمیت عرفان و معرفت در دریافت فیوضات الهی در ایام خاص تأکید دارد.

بیت دوم:

هلال‎وار ز راه دراز می‎آیند برای کار‎گزاری ز قاضی‎الحاجات

شرح: عارفان و حاملان فیض الهی (اشاره به اولیا و مقربان) مانند “هلال” (هلال ماه که نویدبخش عید است) از راهی دراز (اشاره به سفر معنوی و طی طریق) می‌آیند. این آمدن برای “کارگزاری” (انجام مأموریت، رساندن فیض) از جانب “قاضی‌الحاجات” (خداوند، برآورنده‌ی نیازها) است. این بیت بر سفر معنوی عارفان و نقش واسطه‌ی آن‌ها در رساندن فیض الهی اشاره دارد.

بیت سوم:

به مفلسان که ز بازار‎شان نصیبی نیست ز مخزن زر سلطان همی‎کشند زکات

شرح: این حاملان فیض (اولیا) به “مفلسان” (فقیران معنوی، طالبان حقیقت) که از بازار دنیا و تعلقات آن نصیبی نبرده و بی‌بهره مانده‌اند، از “مخزن زر سلطان” (گنجینه بی‌نهایت الهی، فیوضات غیبی) “زکات” (بخشش، عنایت، فیض پاک) می‌دهند و می‌رسانند. این بیت بر بخشش بی‌حساب و کتاب الهی به طالبان حقیقی و بی‌نیازی او از هر آنچه در عالم ماده است، تأکید دارد.

بیت چهارم:

پی گشادن در‎های بسته می‎آیند گرفته زیر بغل‎ها کلید‎های نجات

شرح: این اولیای الهی برای گشودن درهای بسته (درهای رحمت الهی که بر روی غافلان بسته است، مشکلات و گرفتاری‌های سالکان) می‌آیند. آنان “کلیدهای نجات” (کلیدهای معرفت و رهایی از قید نفس و عالم ماده) را در زیر بغل‌های خود گرفته‌اند و با خود آورده‌اند. این بیت بر نقش هدایت‌گر اولیا در گشودن درهای رحمت و راهنمایی سالکان به سوی نجات تأکید دارد.

بیت پنجم:

به دست هر جان زنبیل زفت می‎آید شنیده بانگ تعالو لتأخذوا الصدقات

شرح: به دست هر جانی (هر انسانی که طالب معرفت است) “زنبیل زفت” (زنبیل بزرگ و پر) از فیوضات الهی می‌رسد. چرا که آنان “بانگ تعالوا لتأخذوا الصدقات” (ندا و دعوت الهی به سوی خود برای دریافت صدقات و بخشش‌ها، اشاره به آیات قرآن) را شنیده‌اند. این بیت بر آمادگی جان‌های طالب برای دریافت فیض الهی و دعوت عام الهی به سوی رحمت و بخشش تأکید دارد.

بیت ششم:

بیا بیا گذری کن ببین زکات ملک به طور موسی عمران و غلغل میقات

شرح: مولانا دعوت می‌کند که بیا بیا و نگاهی بینداز و “زکات ملک” (بخشش و عنایت الهی، فیض خاص الهی) را مشاهده کن. این تجلی و فیض مانند تجلی الهی در “طور موسی عمران” (کوه طور که حضرت موسی در آن به مناجات با خداوند پرداخت) و “غلغل میقات” (هیاهو و شور و حال در محل وعده‌ی دیدار حضرت موسی با خداوند) است. این بیت با اشاره به داستان حضرت موسی، بر عظمت و شور و حال تجلیات الهی و فیوضات خاص آن تأکید دارد.

بیت هفتم:

دریده پهلوی همیان از آن زر بسیار دریده قوصره‎هاشان ز بار قند و نبات

شرح: از زیادی و فراوانی “زر بسیار” (فیض و معرفت الهی) که اولیا با خود آورده‌اند، پهلوی همیان‌هایشان (کیسه‌های پولشان، نمادی از ظرفیت وجودی آنان) پاره شده است. همچنین، “قوصره‌هایشان” (سبدهایشان که در آن قند و نبات می‌ریختند، نمادی از حامل بودن شیرینی معرفت) از بار “قند و نبات” (شیرینی معرفت و لطف الهی) دریده شده است. این بیت بر فراوانی و بی‌کرانگی فیض الهی و تأثیر آن بر وجود حاملان این فیض تأکید دارد.

بیت هشتم:

ز خرمن دو جهان مور خود چه تاند برد خمش کن و بنشین دور و می‎شنو صلوات

شرح: مولانا در نهایت، با اشاره به عظمت بی‌نهایت فیض الهی در مقایسه با داشته‌های عالم ماده و معنا، می‌گوید که مور (نمادی از انسان محدود) از “خرمن دو جهان” (مجموعه‌ی عالم ماده و معنا) چه چیزی می‌تواند ببرد؟ در برابر این عظمت، خاموش شو و دور بنشین (از ادعا و خودبینی دست بردار) و تنها “صلوات” (تحیت و درود الهی، یا ذکر و توجه قلبی) را بشنو. این بیت بر حقارت عالم و انسان در برابر عظمت الهی و لزوم سکوت و توجه به ذکر و فیض او تأکید دارد و با “صلوات” که ذکر نام پیامبر و آل اوست، حسن ختام می‌یابد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 487 دیوان شمس، غزلی است که با مضمونی عمیق عرفانی، به فرارسیدن ایام خاص معنوی و دریافت فیوضات خاص الهی در این اوقات می‌پردازد. مولانا در این غزل، بر اهمیت عرفان و معرفت در دریافت فیوضات الهی، نقش واسطه‌ی اولیا در رساندن فیض، بخشش بی‌حساب و کتاب الهی، گشوده شدن درهای رحمت، آمادگی جان‌های طالب برای دریافت فیض، عظمت و شور و حال تجلیات الهی، و فراوانی و بی‌کرانگی فیض الهی تأکید می‌کند. این غزل با اشاره به حقارت عالم و انسان در برابر عظمت الهی، بر لزوم سکوت و توجه به ذکر و فیض او تأکید نموده و با ذکر “صلوات” به پایان می‌رسد.