تفسیر غزل شماره 480 دیوان شمس مولانا

مقدمه

غزل شماره 480 از دیوان پر شور و حال شمس مولانا، غزلی است با مضمونی توحیدی و عاشقانه که بر یگانگی معشوق و نفی هرگونه ولایت و امید جز از او تأکید دارد. مولانا در این غزل با سوگند به عشق الهی، تمام هستی و آرزوهای خود را فدای او می‌داند و هر زیبایی و کمالی را پرتوی از جمال او می‌شمرد. این غزل بیانگر نهایت تسلیم و رضا در برابر قضای الهی و بی‌نیازی از هر آنچه غیر اوست.

شرح و تفسیر ابیات

مولانا در این غزل با بیانی قاطع و سرشار از اخلاص، به یگانگی معشوق و تسلیم در برابر او می‌پردازد. در ادامه به شرح و تفسیر برخی از ابیات اصلی این غزل می‌پردازیم:

بیت اول:

به حق آن که در این دل به جز ولای تو نیست ولی او نشوم کو ز اولیای تو نیست

شرح: مولانا با سوگند به حقیقت یگانگی معشوق که جز دوستی و محبت او (ولای تو) در این دل من نیست، آغاز می‌کند. سپس بیان می‌دارد که دوست و سرپرست کسی (ولی او نشوم) نخواهم شد که از دوستان و مقربان تو (اولیای تو) نباشد. این بیت بر خلوص نیت عاشق و تنها دل در گرو معشوق حقیقی داشتن تأکید دارد.

بیت دوم:

مباد جانم بی‎غم اگر فدای تو نیست مباد چشمم روشن اگر سقای تو نیست

شرح: مولانا آرزو می‌کند که جان من هرگز بدون غم نباشد، اگر قرار نیست که فدای تو (معشوق) شود. و چشم من هرگز روشن (بینا به حقیقت) نباشد، اگر تو ساقی آن (ساقی که با باده معرفت چشم را روشن می‌کند) نیستی. این بیت نشان‌دهنده ارزش جان‌فشانی در راه معشوق و بی‌ارزش بودن هر روشنایی و حیاتی جز از سوی اوست.

بیت سوم:

وفا مباد امیدم اگر به غیر تو است خراب باد وجودم اگر برای تو نیست

شرح: مولانا تمام امیدهای خود را تنها به معشوق گره می‌زند و می‌گوید که امیدم هرگز به وفا نرسد، اگر به غیر تو باشد. همچنین، وجود من خراب و فانی باد، اگر هدف و مقصد آن (برای تو) خدمت به تو و در راه تو بودن نباشد. این بیت بر انحصار امید و آرزو در معشوق و فانی بودن هر آنچه برای غیر اوست، تأکید دارد.

بیت چهارم:

کدام حسن و جمالی که آن نه عکس تو است کدام شاه و امیری که او گدای تو نیست

شرح: مولانا به فراگیر بودن تجلی الهی اشاره می‌کند. او می‌پرسد کدام زیبایی و جمالی در عالم وجود دارد که پرتوی از زیبایی تو (عکس تو) نباشد؟ و کدام پادشاه و امیری در عالم هست که بنده و نیازمند تو (گدای تو) نباشد؟ این بیت بر یگانگی مبدأ تمام زیبایی‌ها و قدرت مطلق الهی تأکید دارد.

بیت پنجم:

رضا مده که دلم کام دشمنان گردد ببین که کام دل من به جز رضای تو نیست

شرح: مولانا از معشوق می‌خواهد که اجازه ندهد دلش به مراد دشمنان (اشاره به نفس اماره یا شیطان) برسد و در راه باطل قدم بگذارد. سپس دلیل این درخواست را بیان می‌کند و می‌گوید ببین که آرزو و مراد حقیقی دل من (کام دل من)، جز رضایت و خشنودی تو (رضای تو) نیست. این بیت بیانگر مبارزه با نفس درونی و پناه جستن به معشوق برای رهایی از شر آن است.

بیت ششم:

قضا نتانم کردن دمی که بی‎تو گذشت ولی چه چاره که مقدور جز قضای تو نیست

شرح: مولانا اظهار تأسف می‌کند که نمی‌توانم لحظه‌هایی را که بدون یاد تو و در غفلت از تو گذشته است، جبران کنم و قضا نمایم. اما بلافاصله با تسلیم در برابر اراده الهی می‌گوید که چه چاره‌ای می‌توان کرد، در حالی که هیچ چیز مقدور و واقع شدنی نیست، مگر آنکه قضا و تقدیر تو باشد. این بیت بر عظمت زمان در حضور معشوق و تسلیم در برابر تقدیر الهی تأکید دارد.

بیت هفتم:

دلا بباز تو جان را بر او چه می‎لرزی بر او ملرز فدا کن چه شد خدای تو نیست

شرح: مولانا دل را خطاب قرار می‌دهد و می‌گوید ای دل، جان خود را در راه معشوق فدا کن. چرا بر او می‌لرزی و ترس و واهمه داری؟ بر او نلرز و جان را فدا کن. چه می‌شود؟ مگر او خدای تو نیست؟ (مگر او مالک حقیقی جان تو نیست؟). این بیت دعوتی است به شجاعت در راه عشق و نفی ترس از فدا کردن جان در برابر معشوق حقیقی.

بیت هشتم:

ملرز بر خود تا بر تو دیگران لرزند به جان تو که تو را دشمنی ورای تو نیست

شرح: مولانا توصیه می‌کند که بر خود و وجود فانی خود نلرز و دل نبند، تا دیگران (کسانی که هنوز در قید تعلقات هستند) بر مقام و عظمت تو بلرزند و از هیبت تو بیم داشته باشند. به جان تو سوگند که تو را دشمنی خطرناک‌تر و بزرگ‌تر از خودت (نفس اماره و تعلقات نفسانی) وجود ندارد. این بیت بر لزوم غلبه بر نفس و خودبینی برای رسیدن به مقام والای معنوی و بی‌نیاز شدن از دیگران تأکید دارد.

نتیجه‌گیری

غزل شماره 480 دیوان شمس، غزلی است که با مضمونی توحیدی و عاشقانه، بر یگانگی معشوق و نفی هرگونه ولایت و امید جز از او تأکید دارد. مولانا در این غزل با سوگند به عشق الهی، تمام هستی و آرزوهای خود را فدای او می‌داند و هر زیبایی و کمالی را پرتوی از جمال او می‌شمرد. این غزل بیانگر خلوص نیت عاشق، بی‌ارزش بودن هر روشنایی و حیاتی جز از سوی او، انحصار امید در معشوق، مبارزه با نفس، تسلیم در برابر تقدیر الهی، شجاعت در راه عشق و لزوم غلبه بر نفس برای رسیدن به مقام والای معنوی است.