تفسیر غزل شماره 420 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۴۲۰ از دیوان شمس مولانا با مطلع “ذوق روی ترشش بین که ز صد قند گذشت / گفت بس چند بود گفتمش از چند گذشت”. این غزل به بیان جذابیت بی‌نهایت معشوق (حق تعالی یا پیر کامل) و فراتر بودن او از هر وصف و حدی می‌پردازد. مولانا با اشاره به ترش‌رویی معشوق که لذتش از صد قند بیشتر است، به بی‌حدی او و ناتوانی عاشق از شمارش مواهب او اشاره می‌کند. غزل با بیان بی‌اثر بودن پند برای عاشق، فراتر بودن منزل عشق از درک عقل، و بندگی ترکان در برابر روی معشوق اشاره دارد. همچنین به سخاوت بی‌کران بحر گهربخش، تأثیر نسیم کرم بر دل، و برتری ذوق دشنام معشوق بر شهد ثنا می‌پردازد. در ادامه، به بی‌اثر بودن موانع در برابر سیل بلا (عشق)، رهایی از بند هستی با معرفت نفس، و بی‌اعتنایی مرد واصل به تعلقات دنیوی اشاره می‌کند و در نهایت با بیان فتنه انگیزی قصهٔ خوب معشوق و فراتر بودن مقالات او از فهم خردمند، به وصف‌ناپذیری و عظمت حق رهنمون می‌شود. ردیف غزل “گذشت” است که بر فراتر بودن معشوق و احوال مرتبط با او از حدود و قیود تأکید دارد.

مضامین اصلی غزل

• جذابیت بی‌نهایت معشوق.
• فراتر بودن معشوق از هر وصف و حدی.
• لذت بردن از جلوه‌های مختلف معشوق (حتی ترش‌رویی).
• بی‌اثر بودن پند و اندرز برای عاشق واصل.
• فراتر بودن منزل عشق از درک و وصف عقل.
• بندگی زیبارویان در برابر روی معشوق.
• سخاوت بی‌کران وراء النهر وجود معشوق.
• تأثیر نسیم کرم معشوق بر دل.
• برتری ذوق دشنام معشوق بر شهد ثنا.
• بی‌اثر بودن موانع در برابر سیل عشق.
• رهایی از بند هستی با معرفت نفس.
• بی‌اعتنایی مرد واصل به تعلقات دنیوی.
• فتنه انگیزی و عمق قصهٔ معشوق.
• فراتر بودن مقالات حق از فهم خردمند.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با بیان جذابیت بی‌نهایت معشوق آغاز می‌شود: ذوق روی ترشش بین که ز صد قند گذشت / گفت بس چند بود گفتمش از چند گذشت. ببین لذت و ذوقی که در تماشای روی ترش او (معشوق، اشاره به جلوه‌های قهر یا ناز) هست، که این لذت از شیرینی صد قند هم فراتر رفت. (معشوق) گفت: کافی است، چقدر بود؟ من گفتم: از هرچه شمردنی و حدی بود، فراتر رفت. بی‌حدی و وصف‌ناپذیری معشوق و لذت بردن از همهٔ حالات او.

به بی‌اثر بودن پند برای عاشق و فراتر بودن منزل عشق اشاره دارد: چون چنین است صنم پند مده عاشق را / آهن سرد چه کوبی که وی از پند گذشت. چون معشوق (حقیقت الهی) این‌چنین (بی‌حد و نهایت) است، به عاشق او پند و اندرز مده. گویی آهن سرد را می‌کوبی (کار بیهوده می‌کنی)، چرا که عاشق از مرحلهٔ پند و نصیحت گذشته و در وادی عشق بی‌خودی است. تو چه پرسیش که چونی و چگونه است دلت / منزل عشق از آن حال که پرسند گذشت. تو چه می‌پرسی از عاشق که چگونه‌ای و دلت در چه حالی است؟ منزل و مقام عشق از آن احوال و حالاتی که بتوان از آن‌ها پرسید و وصف کرد، فراتر رفته است. فراتر بودن مقام عشق از درک عقل و وصف زبان.

به بندگی زیبارویان و سخاوت بی‌کران معشوق اشاره می‌کند: آن چه روی است که ترکان همه هندوی ویند / ترک تاز غم سودای وی از چند گذشت. آن چهره‌ای است (روی معشوق) که حتی زیبارویان عالم (ترکان) همه بنده و مطیع اویند. جولان و ترکتازی غم و سودای عشق او از هرچه بتوان تصور کرد، فراتر رفته است. آن کف بحر گهربخش وراء النهر است / روضه خوی وی از سغد سمرقند گذشت. آن بخشش کف دست (کنایه از سخاوت) بحر گهربخش وجود او از وراء النهر (سرزمین‌های پرخیر و برکت) نیز فراتر است. باغ و روضهٔ (لطافت) خوی و طبع او از سغد و سمرقند (سرزمین‌های مشهور به زیبایی و طراوت) درگذشته است. سخاوت و لطف بی‌نهایت معشوق.

به تأثیر نسیم کرم و برتری ذوق دشنام معشوق اشاره دارد: خارش حرص و طمع در جگر و جانش افکند / چون نسیم کرمش بر دل خرسند گذشت. (انسان حریص و طامع را) خارش حرص و طمع در جگر و جانش افکند و او را بی‌قرار ساخت. اما همین خارش (بی‌قراری در طلب حق) چون نسیم کرم معشوق بر دل خرسند و قانع (عاشق) گذشت، مایهٔ آسایش و آرامش شد. ذوق دشنام وی از شهد ثنا بیش آمد / لطف خار غم او را گل خوش خند گذشت. لذت و ذوقی که در شنیدن دشنام او (معشوق، اشاره به قهر و ناز) هست، از شیرینی شهد و ثنا (مدح و ستایش) نیز بیشتر است. لطف و عنایت او، خار غم او را (مشکلات و رنج‌های راه عشق) به گل خوش‌خنده (شادی و سرور) تبدیل کرد و از آن گذشت. لذت بردن از همهٔ حالات معشوق و تبدیل رنج به رحمت در مسیر عشق.

به بی‌اثر بودن موانع و رهایی از بند هستی اشاره دارد: گر در بسته کند منع ز هفتاد بلا / تا که این سیل بلا آمد و از بند گذشت. اگر در (مادیات، تعلقات) بسته شود، هفتاد نوع بلا و مشکل را منع و دفع می‌کند. اما همین‌که سیل بلای عشق (آزمایش‌های الهی، رنج‌های سلوک) آمد، از هر بند و مانعی گذشت و همه را در هم شکست. هر کی عقد و حل احوال دل خویش بدید / بند هستی بشکست او و ز پیوند گذشت. هر کسی که گره‌ها و گشودن (پیچیدگی‌ها و رهایی) احوال دل خود را شناخت و مشاهده کرد (به معرفت نفس رسید)، او بند هستی مجازی را شکست و از هرگونه پیوند و تعلق مادی گذشت. رهایی از تعلقات با معرفت نفس و عشق الهی.

به بی‌اعتنایی مرد واصل و فتنه انگیزی قصهٔ معشوق اشاره دارد: مرد چونک به کف آورد چنین در یتیم / خاطر او ز وفای زن و فرزند گذشت. مرد (واصل) چون چنین در یتیم و بی‌نظیری (حقیقت معرفت، وصال حق) را به دست آورد، خاطر و توجه او از وفاداری و تعلق به زن و فرزند (دلبستگی‌های دنیوی) گذشت. بس که از قصه خوبش همه در فتنه فتند / کاین مقالات خوش از فهم خردمند گذشت. به اندازه‌ای که از قصهٔ خوب و دلنشین او (معشوق، حقایق الهی) همه در فتنه (شور و بی‌قراری، حیرت) افتادند. چرا که این سخنان و مقالات خوش از فهم و درک انسان خردمند (صاحب عقل جزئی) فراتر رفت. بی‌اعتنایی واصلان به دنیا و عظمت و وصف‌ناپذیری حقایق الهی.

نتیجه‌گیری

غزل ۴۲۰ مولانا، غزلی است که با بیان جذابیت بی‌نهایت معشوق و فراتر بودن او از هر وصف و حدی، به لذت بردن از همهٔ جلوه‌های او و بی‌اثر بودن پند برای عاشق واصل اشاره می‌کند. مولانا با بیان سخاوت بی‌کران و لطف بی‌نهایت معشوق، به تبدیل رنج به رحمت در مسیر عشق و بی‌اثر بودن موانع در برابر سیل آن می‌پردازد. غزل با تأکید بر رهایی از بند هستی با معرفت نفس و بی‌اعتنایی واصلان به دنیا، به فتنه انگیزی و عمق قصهٔ معشوق و فراتر بودن حقایق الهی از فهم خردمند رهنمون می‌شود. این غزل، بیانی پرشور و عمیق از نگاه مولانا به عظمت و وصف‌ناپذیری حق، و احوال عاشقان در مسیر وصال است.