<h2>تفسیر غزل شماره 394 دیوان شمس مولانا</h2>

<p>غزل شماره ۳۹۴ از دیوان شمس مولانا با مطلع “چشمه‌ای خواهم که از وی جمله را افزایش است / دلبری خواهم که از وی مرده را آسایش است”. این غزل با زبانی طلبکارانه و عاشقانه، آرزوی دستیابی به منبع فیض الهی و معشوقی را بیان می‌کند که وجودش مایهٔ افزایش و آسایش برای تمام موجودات است. مولانا در این غزل به گستردگی فضل الهی، تأثیر جمال معشوق بر هستی، برتری معنی بر صورت، و نقش پیر کامل در رسیدن به این حقایق اشاره دارد. ردیف غزل “ایش است” و “ایش است” و “ایش است” است که بر ویژگی‌های مطلوب چشمهٔ فیض و دلبر حقیقی تأکید می‌کند.</p>

<h3>مضامین اصلی غزل</h3>
<ul>
<li>آرزوی دستیابی به منبع فیض و افزایش الهی.</li>
<li>طلب معشوقی که مایهٔ آسایش مردگان است.</li>
<li>گستردگی بخشایش الهی شامل سنگ و گوهر.</li>
<li>بهره‌مندی تمام موجودات از جمال معشوق، حتی زاغ بی‌آرایش.</li>
<li>برتری و بقای معنی در مقابل نقصان صورت.</li>
<li>ذوق و حال عاشق درونی ورای پالایش ظاهری.</li>
<li>بی‌خبری جان از بلندی مقام خود در عین گرفتاری در قالب مادی.</li>
<li>قدوم شمس تبریزی و تأثیر او در روشنایی و اندیشهٔ خانهٔ اقبال.</li>
</ul>

<h3>شرح و تفسیر ابیات</h3>

<p>غزل با بیان آرزوی دستیابی به منبع فیض آغاز می‌شود: <strong>چشمه‌ای خواهم که از وی جمله را افزایش است / دلبری خواهم که از وی مرده را آسایش است</strong>. آرزو دارم که به چشمه‌ای دست یابم که از آن، همهٔ موجودات افزایش (رشد، کمال، فزونی معنوی) می‌یابند. و دلبری می‌خواهم که از جانب او، مردگان نیز آسایش (آرامش، حیات دوباره) می‌یابند. اشاره به منبع فیض الهی و معشوقی که حتی بر مردگان نیز اثر می‌گذارد (احیای قلوب مرده).</p>

<p>به گستردگی بخشایش الهی اشاره دارد: <strong>بنده بحر محیطم کز محیطی برتر است / سنگ و گوهر هر دو را از فضل او بخشایش است</strong>. من بندهٔ آن بحر محیط و بی‌کران الهی هستم که از هر محیطی (هرچه قابل احاطه باشد) برتر است. از فضل و عنایت او، هم سنگ (موجودات پست‌تر) و هم گوهر (موجودات ارزشمندتر) هر دو بهره‌مند و مشمول بخشایش (نعمت، فیض) او هستند. اشاره به لطف عام و فراگیر الهی بر تمام موجودات.</p>

<p>به بهره‌مندی تمام موجودات از جمال معشوق اشاره می‌کند: <strong>باغ و طاووسند هر یک از جمالش بانصیب / زاغ را خالی ندارد گرچه بی‌آرایش است</strong>. باغ (نماد کثرت و زیبایی) و طاووس (نماد جمال و آراستگی) هر یک از زیبایی و جمال معشوق بهره‌ای دارند. حتی زاغ (نماد زشتی و بی‌رنگ و رویی) را نیز از عنایت و لطف خود خالی نمی‌گذارد، گرچه زاغ در ظاهر بی‌آرایش و زشت است. فراگیری لطف الهی بر ظاهر و باطن.</p>

<p>به برتری معنی بر صورت اشاره دارد: <strong>صورت ار نقصان پذیرد نیست معنی را کمی / عاشق اندر ذوق باشد گرچه در پالایش است</strong>. اگرچه صورت ظاهر (جسم، قالب مادی) دچار نقصان و کاستی شود، اما معنی و باطن (روح، حقیقت) از آن کمی و نقصانی نمی‌بیند. عاشق حقیقی در حال ذوق و نشاط درونی است، اگرچه در ظاهر در حال پالایش و تزکیه (رنج و سختی) باشد. اصالت معنی و باطن در مقابل صورت ظاهر.</p>

<p>به بی‌خبری جان از بلندی مقام خود اشاره دارد: <strong>بنگر اندر جان که هست او از بلندی بی‌خبر / گرچه اندر قالب او در خانه آلایش است</strong>. در جان انسان بنگر که از مقام والا و بلندی خود بی‌خبر است (اشاره به عظمت و الوهیت روح). گرچه این جان در قالب مادی و جسمی (در خانهٔ آلایش و ناپاکی‌ها) گرفتار است. عظمت روح و بی‌خبری آن از مقام خود در اثر گرفتاری جسمی.</p>

<p>در بیت پایانی، به نقش شمس تبریزی اشاره دارد: <strong>شمس تبریزی قدومت خانه اقبال را / صحن را افروزش است و بام را اندایش است</strong>. ای شمس تبریزی، آمدن تو به خانهٔ اقبال (خانهٔ بخت و سعادت، عالم دل) باعث روشنایی و افروزش صحن (ظاهر) این خانه شده است. و باعث اندیشه و تفکر (عمیق شدن معرفت) در بام (بلندی‌ها، حقایق عالی) آن شده است. نقش پیر کامل (شمس) در روشنایی ظاهر و عمق بخشیدن به معرفت باطنی.</p>

<h3>نتیجه‌گیری</h3>

<p>غزل ۳۹۴ مولانا، غزلی است که با بیانی زیبا، آرزوی وصول به منبع فیض الهی و معشوقی را بیان می‌کند که وجودش مایهٔ برکت و آسایش تمام موجودات است. مولانا با تأکید بر گستردگی لطف و بخشایش الهی شامل تمام موجودات، بر اصالت معنی و باطن در مقابل صورت ظاهر اشاره دارد. غزل با بیان عظمت روح انسان و بی‌خبری آن از مقام والای خود در اثر گرفتاری جسمی، به نقش محوری پیر کامل (شمس تبریزی) در روشن کردن ظاهر و عمق بخشیدن به معرفت باطنی سالک اشاره می‌کند. این غزل، بیانی زیبا از نگاه مولانا به فضل الهی، برتری معنی، و نقش پیر در سیر و سلوک است.</p>