خلقهای خوب تو پیشت دود بعد از وفات
همچو خاتونان مه رو میخرامند این صفات
آن یکی دست تو گیرد وان دگر پرسش کند
وان دگر از لعل و شکر پیش بازآرد زکات
چون طلاق تن بدادی حور بینی صف زده
مسلمات مؤمنات قانتات تائبات
بی عدد پیش جنازه میدود خوهای تو
صبر تو و النازعات و شکر تو و الناشطات
در لحد مونس شوندت آن صفات باصفا
در تو آویزند ایشان چون بنین و چون بنات
حلهها پوشی بسی از پود و تار طاعتت
بسط جانت عرصه گردد از برون این جهات
هین خمش کن تا توانی تخم نیکی کار تو
زانک پیدا شد بهشت عدن ز افعال ثقات
غزل شماره ۳۸۵ از دیوان شمس مولانا با مطلع “خلقهای خوب تو پیشت دود بعد از وفات / همچو خاتونان مه رو میخرامند این صفات”. این غزل به بقای اعمال و صفات نیک انسان پس از مرگ اشاره دارد و بیان میکند که این خلقیات و صفات پسندیده، در عالم دیگر به صورتهایی زیبا و دلنشین بر او ظاهر میشوند و با او همراهی میکنند. مولانا در این غزل به معاد اعمال و تجسم صفات در عالم پس از مرگ میپردازد. ردیف غزل “ات” است که بر احوال و پاداشهای اخروی تأکید میکند.
غزل با بیان بقای اعمال نیک آغاز میشود: خلقهای خوب تو پیشت دود بعد از وفات / همچو خاتونان مه رو میخرامند این صفات. خلقیات و صفات پسندیدهای که در دنیا کسب کردهای، پس از مرگ تو پیشاپیش تو حرکت میکنند. این صفات نیک، مانند خاتونان زیبارو و ماهچهره، با ناز و وقار در پیش رویت روان میشوند. اشاره به تجسم اعمال و صفات در عالم برزخ و قیامت.
به همراهی و دستگیری این صفات اشاره دارد: آن یکی دست تو گیرد وان دگر پرسش کند / وان دگر از لعل و شکر پیش بازآرد زکات. یکی از آن صفات تجسمیافته، دست تو را میگیرد و راهنمایی میکند. دیگری از تو پرسشهایی میکند (از احوالت میپرسد). و دیگری از لعل و شکر (اشاره به سخنان شیرین و حقایق لطیف) برای تو زکات و بهره میآورد. یاریرسانی و فایدهبخشی صفات نیک در عالم دیگر.
به پاداش رهایی از تعلقات دنیوی اشاره میکند: چون طلاق تن بدادی حور بینی صف زده / مسلمات مؤمنات قانتات تائبات. هنگامی که از تعلقات تن رها شدی و گویی تن را طلاق دادی (اشاره به مرگ)، حورانی را میبینی که صف کشیدهاند. اینها زنان مسلمان، باایمان، فرمانبردار، و توبهکننده هستند (اشاره به پاداش اعمال نیک و صفات پسندیده). تجسم پاداش اخروی.
به تجسم صبر و شکر اشاره دارد: بی عدد پیش جنازه میدود خوهای تو / صبر تو و النازعات و شکر تو و الناشطات. صفات و خوهای نیک تو، بیشمار و فراوان، پیشاپیش جنازهات میدوند. صبر تو به صورت فرشتگان “نازعات” (فرشتگانی که جان کافران را به سختی گیرند) و شکر تو به صورت فرشتگان “ناشطات” (فرشتگانی که جان مؤمنان را به آسانی گیرند) ظاهر میشوند. تجسم صفات در عالم فرشتگان و حالات قبض و بسط روح.
به مونس شدن صفات در لحد اشاره میکند: در لحد مونس شوندت آن صفات باصفا / در تو آویزند ایشان چون بنین و چون بنات. در قبر، آن صفات پاک و باصفا مونس و همدم تو خواهند شد. و آنها مانند فرزندان (پسران و دختران) به تو میآویزند و با تو انس میگیرند. انس و الفت با صفات نیک در عالم قبر.
به حلهها پوشیدن و گسترش جان اشاره دارد: حلهها پوشی بسی از پود و تار طاعتت / بسط جانت عرصه گردد از برون این جهات. لباسهای فاخر و زیبایی (حلهها، اشاره به پاداشهای معنوی) از پود و تار طاعت و بندگیات خواهی پوشید. و عرصهٔ جان تو چنان گسترده خواهد شد که فراتر از این جهات ششگانهٔ دنیوی خواهد بود. پاداش اطاعت و گسترش وجود در عالم دیگر.
در بیت پایانی، به لزوم کاشتن تخم نیکی و نتیجهٔ آن اشاره دارد: هین خمش کن تا توانی تخم نیکی کار تو / زانک پیدا شد بهشت عدن ز افعال ثقات. آگاه باش! خاموش باش و سخن از این بیشتر مگو. تا زمانی که میتوانی، تخم نیکی و عمل صالح بکار. چرا که بهشت عدن (بهشت جاودان) از افعال مورد وثوق و اعمال صالح و قابل اطمینان پدیدار میشود. تأکید بر عمل صالح و نتیجهٔ آن در آخرت.
غزل ۳۸۵ مولانا، غزلی است که به بیان بقا و تجسم اعمال و صفات نیک انسان پس از مرگ میپردازد. مولانا با تصویرسازی زیبا، نشان میدهد که خلقیات پسندیده در عالم دیگر به صورتهایی دلنشین ظاهر شده و با انسان همراهی میکنند. غزل با اشاره به پاداش رهایی از تعلقات دنیوی، تجسم صبر و شکر، و مونس شدن صفات در قبر، به اهمیت کسب فضائل اخلاقی در دنیا تأکید دارد. در نهایت، با بیان پاداش اطاعت و گسترش وجود در عالم دیگر، و لزوم کاشتن تخم نیکی، به رابطهٔ مستقیم عمل در دنیا و پاداش در آخرت اشاره میکند. این غزل، بیانی زیبا از نگاه مولانا به معاد اعمال، تجسم صفات، و اهمیت فضائل اخلاقی در عرفان است.
لینکهای مفید دیگر: فال حافظ ، فال انبیاء ، فال مولانا ، گوگل
کلمات کلیدی: غزلیات دیوان شمس ، تفسیر غزلیات دیوان شمس ، غزلیات دیوان شمس مولانا ، اشعار مولانا ، دیوان مولانا شمس تبریزی ، بهترین اشعار دیوان شمس ، ناب ترین اشعار مولانا ، غزلیات مولانا ، غزلیات مولانا جلال الدین ، رباعیات مولانا ، زیباترین رباعیات مولانا ، اشعار کوتاه مولانا