تفسیر غزل شماره 383 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۳۸۳ از دیوان شمس مولانا با مطلع “هین که گردن سست کردی، کو کبابت؟ کو شرابت؟ / هین که بس تاریک‌رویی، ای گرفته آفتابت”. این غزل با نوعی عتاب و خطاب هشدارآمیز به کسی آغاز می‌شود که در مسیر زندگی معنوی سست شده و چهره‌اش تاریک گشته است. مولانا با لحنی گزنده، او را به خاطر غفلت و از دست دادن سرمایه‌های معنوی‌اش مورد خطاب قرار می‌دهد. این غزل، بیانی از ارزش حال خوش معنوی، نکوهش غفلت و خودبینی، و فریبندگی ظواهر دنیوی است. ردیف غزل “ابت” است که بر آنچه مخاطب از دست داده یا به دست آورده (در هر دو معنای مثبت و منفی) تأکید می‌کند.

مضامین اصلی غزل

• عتاب به سستی و تاریک‌رویی و از دست دادن کباب و شراب (اشاره به لذات و مقامات معنوی).
• یادآوری استیزه با خرد در مستی و دشواری فتح باب بدون کلید عقل.
• نتیجهٔ غم شیرین نجوشیدن: سرکه‌فروشی و رفتن آب حیات.
• بی‌اعتبار شدن فضل و حجت بوالفضول در محک عشق.
• فنا شدن مقام و ثروت قارون‌گونه با بیداری از خواب غفلت.
• رسوایی لاف‌زن و نوشیدن دوغ به جای خمر ناب.
• لزوم پنهان کردن اسرار درونی و عدم ثبت آن‌ها در کتاب ظاهر.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با هشداری تند آغاز می‌شود: هین که گردن سست کردی، کو کبابت؟ کو شرابت؟ / هین که بس تاریک‌رویی، ای گرفته آفتابت. آگاه باش! اکنون که در راه سلوک سست و کاهل شده‌ای، کباب (اشاره به لذت‌های معنوی، غذای روح) و شراب (اشاره به مستی و حال خوش عرفانی) تو کجاست؟ (از دستت رفته است). آگاه باش! ای کسی که آفتاب وجودت گرفته و چهره‌ات بسیار تاریک شده است. نکوهش سستی و غفلت در مسیر معنوی.

به یادآوری استیزه با خرد اشاره دارد: یاد داری که ز مستی با خرد استیزه بستی؟ / چون کلیدش را شکستی، از کی باشد فتح بابت؟. به یاد بیاور زمانی را که در مستی غفلت یا خودبینی، با خرد و عقل در ستیزه بودی و آن را دشمن می‌پنداشتی؟ حال که کلید (عقل) را شکستی، فتح باب (گشایش درهای معرفت و حقیقت) از سوی چه کسی و چگونه خواهد بود؟ ارزش عقل و خرد در مسیر سلوک.

به نتیجهٔ غم شیرین نجوشیدن اشاره می‌کند: در غم شیرین نجوشی لاجرم سرکه فروشی / آب حیوان را ببستی لاجرم رفته‌ست آبت. اگر در غم شیرین عشق الهی شور و جوش نداشته باشی، ناچار به ترش‌رویی و سرکه‌فروشی (کارهای بی‌ارزش و کم‌مایه) مشغول خواهی شد. اگر راه آب حیات (معرفت و حیات حقیقی) را بر خود ببندی، ناچار آب (حیات معنوی، برکت) از وجودت رفته است. اهمیت غم عشق و دوری از آن.

به بی‌اعتبار شدن فضل بوالفضول اشاره دارد: بوالمعالی گشته بودی فضل و حجت می‌نمودی / نک محکّ عشق آمد، کو سؤالت؟ کو جوابت؟. ادعای بزرگی و فضل و دانش داشتی و حجت‌ها می‌آوردی. اکنون زمان محک عشق (آزمایش الهی در کورهٔ عشق) فرا رسیده است. در برابر این محک، سؤال‌ها و جواب‌های تو کجاست؟ (بی‌ارزش و بی‌اعتبار شده است). بی‌اعتباری ادعاهای بی‌اساس در برابر حقیقت عشق.

به فنا شدن ثروت قارون‌گونه اشاره دارد: مهتر تجار بودی، خویش قارون می‌نمودی / خواب بود و آن فنا شد، چونکه از سر رفت خوابت. سرور و بزرگ تاجران دنیا بودی و خود را مانند قارون (نماد ثروتمند مغرور) جلوه می‌دادی. تمام آن بزرگی و ثروت، مانند خوابی بود که با بیداری از سرت رفت و فانی شد. فانی بودن تعلقات دنیوی و بیداری از خواب غفلت.

به رسوایی لاف‌زن اشاره دارد: بس زدی تو لاف زفتی، عاقبت در دوغ رفتی / می‌خور اکنون آنچه داری، دوغ آمد خمر نابت. چقدر لاف‌های بی‌اساس و ادعاهای گزاف کردی. اما در نهایت، کار تو به جایی رسید که مجبور شدی دوغ بنوشی (اشاره به بی‌ارزشی و بی‌حاصلی کارها). اکنون همان چیزی را که داری بنوش، که همان دوغ است و شراب ناب تو به آن تبدیل شده است. رسوایی مدعیان دروغین.

در بیت پایانی، به لزوم پنهان کردن اسرار درونی اشاره دارد: مخلص و معنی این‌ها گرچه دانی هم نهان کن / اندر الواح ضمیری تا نیاید در کتابت. اگرچه خلاصه و حقیقت این مطالب را می‌دانی، باز هم آن‌ها را پنهان نگه دار. این اسرار را در الواح ضمیر و باطن خود ثبت کن تا در کتاب ظاهر (کلام و نوشتار برای همگان) نیاید. لزوم حفظ اسرار عرفانی.

نتیجه‌گیری

غزل ۳۸۳ مولانا، غزلی هشدارآمیز و انتقادی است که به نکوهش غفلت، خودبینی، و تعلق به ظواهر دنیوی می‌پردازد. مولانا با لحنی تند، مخاطب را از سستی در مسیر معنوی و از دست دادن سرمایه‌های باطنی برحذر می‌دارد. غزل با بیان بی‌اعتباری ادعاهای بی‌اساس و فنای ثروت دنیوی، به بی‌ارزشی آنچه غیر از حقیقت عشق است، اشاره می‌کند. در نهایت، با تأکید بر لزوم پنهان کردن اسرار درونی، به اهمیت حفظ حریم باطن و عدم افشای آن برای نااهلان می‌پردازد. این غزل، بیانی زیبا از نگاه مولانا به خطرات مسیر سلوک و ارزش حفظ باطن در عرفان است.