تفسیر غزل شماره 373 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۳۷۳ از دیوان شمس مولانا با مطلع “گر می‌نکند لبم بیانت / سر می‌گوید به گوش جانت”. این غزل، بیانی از نارسایی زبان و کلام در بیان حقایق عمیق درونی و شهودی است. مولانا معتقد است که آنچه را که لب و زبان (بیان ظاهری) قادر به گفتن آن نیست، سرّ و باطن (عالم درون) به گوش جان (حقیقت وجود) می‌گوید. این غزل به اهمیت درک باطنی و فراتر رفتن از سطح الفاظ و معانی ظاهری در مسیر شناخت و عشق الهی اشاره دارد. ردیف غزل “انت” است که بر خطاب به مخاطب درونی و تأکید بر جنبهٔ باطنی حقایق تأکید می‌کند.

مضامین اصلی غزل

• نارسایی زبان در بیان حقایق درونی.
• گفتگوی سرّ با گوش جان.
• سکوت لب ظاهر و هم‌سخنی باطن با معشوق.
• دوری گزیدن تن و در میان بودن جان در حضور معشوق.
• تأثیر دوگانهٔ صورت (جلوهٔ ظاهری) معشوق (تیرافکندن و کشیدن جان).
• بیان اسرار نهان توسط ضمیر رازدان به گوش معشوق.
• تأثیر حضور و غیاب معشوق بر دل.
• آزمایش ظاهری و عنایت خاص باطنی از سوی حق.
• کفایت غم عشق به عنوان نشانه و کشش به سوی معشوق.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با تأکید بر نارسایی بیان آغاز می‌شود: گر می‌نکند لبم بیانت / سر می‌گوید به گوش جانت. اگر لب من (زبان ظاهری من) نمی‌تواند تو را (حقیقت معشوق را) بیان کند و توصیف نماید، نگران نباش. سرّ و باطن من (آنچه در عمق وجود من است)، حقیقت تو را به گوش جان من (حقیقت وجودی من که درک کنندهٔ اسرار است) می‌گوید. درک حقایق والا، فراتر از کلام و بیان سطحی است.

به سکوت ظاهر و سخن باطن اشاره دارد: گر لب ز سلام تو خموش است / بس هم سخن است با نهانت. اگر لب من از سلام و خطاب به تو (معشوق) خاموش است و سخنی بر زبان نمی‌آورد، باک نیست. چرا که در عوض، باطن من و سرّ نهانم، بسیار با تو هم‌سخن و در گفتگو است. ارتباط حقیقی با معشوق، درونی و باطنی است.

به دوری تن و حضور جان اشاره می‌کند: تن از تو همی‌کند کرانه / جان بگرفته است در میانت. تن من (جسم مادی و عالم ظاهر) از تو (معشوق) دوری می‌کند و فاصله می‌گیرد (چرا که تاب دیدار ندارد یا مشغول تعلقات است). اما جان من (حقیقت وجودم) در میان تو و در قرب حضور تو قرار گرفته است. تقرب به حق، با رهایی از قید تن و عالم ماده حاصل می‌شود.

به تأثیر دوگانهٔ صورت معشوق اشاره دارد: صورت اگرت چو تیر انداخت / جانش بکشید چون کمانت. اگر صورت و جلوهٔ ظاهری تو (ای معشوق) مانند تیر در دل عاشق اثر کرد و او را بی‌قرار ساخت، در مقابل، جان تو (حقیقت باطنی تو) او را مانند کمان به سوی خود کشید و جذب کرد. تجلیات حق هم موجب درد و بی‌قراری و هم سبب جذب و کشش است.

به بیان اسرار توسط ضمیر رازدان اشاره دارد: هرچ از تو نهان کند بگوید / در گوش ضمیر رازدانت. هر آنچه را که تو (معشوق) از اسرار خود پنهان می‌داری، (ضمیر عاشق که با تو همراز شده) در گوش ضمیر رازدان و محرم اسرار تو بازگو می‌کند. عاشق حقیقی، به اسرار معشوق آگاه می‌شود.

به تأثیر حضور و غیاب معشوق بر دل اشاره دارد: این دم اگر از میان برونی / بازآرد دل کمرکشانت. اگر در این لحظه و دم (ای معشوق)، از میان ما (از کنار ما) بیرون روی و غایب شوی، دل عاشقانی که در راه تو کمر بسته‌اند (کمرکشانت)، بازآشفته و بی‌قرار خواهد شد. حضور معشوق، مایهٔ آرامش و غیابش، سبب بی‌قراری است.

به آزمایش ظاهری و عنایت باطنی اشاره دارد: در باطن کرده خاص خاصت / در ظاهر کرده امتحانت. (حق تعالی) در باطن و عالم درون، تو را خاصِ خاص خود قرار داده و مورد لطف و عنایت ویژه قرار داده است. اما در ظاهر و عالم بیرون، تو را مورد امتحان و آزمایش قرار داده است. امتحانات الهی، منافاتی با عنایت باطنی ندارد.

در بیت پایانی، به کفایت غم عشق به عنوان نشانه و کشش اشاره دارد: خامش که چو در تو این غم انداخت / بس باشد این کشش نشانت. خاموش باش (ای زبان)، چرا که همین که او (حق تعالی یا معشوق) این غم (غم عشق) را در دل تو انداخت، این غم و این کشش به سوی او، برای تو کافی است و بهترین نشانهٔ عنایت اوست. غم عشق، خود بزرگترین نشانهٔ لطف الهی و مایهٔ کشش به سوی اوست.

نتیجه‌گیری

غزل ۳۷۳ مولانا، غزلی عمیق و باطنی است که به نارسایی زبان و کلام در بیان حقایق عرفانی و اهمیت درک درونی و شهودی می‌پردازد. مولانا با اشاره به گفتگوی سرّ و جان، و سکوت ظاهر و هم‌سخنی باطن با معشوق، بر لزوم فراتر رفتن از سطح الفاظ در مسیر شناخت تأکید دارد. غزل با بیان تأثیر دوگانهٔ صورت و جان معشوق و آگاهی عاشق از اسرار نهان، به مراتب معرفت و قرب الهی اشاره می‌کند. در نهایت، مولانا با بیان آزمایش ظاهری و عنایت باطنی و کفایت غم عشق به عنوان نشانه، به لطف و کشش الهی در مسیر سلوک اشاره دارد. این غزل، بیانی زیبا از نگاه مولانا به زبان عرفان، درک باطنی، و جایگاه غم عشق در راه رسیدن به حق است.