تفسیر غزل شماره 365 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۳۶۵ از دیوان شمس مولانا با مطلع “می‌دان که زمانه نقش سوداست / بیرون ز زمانه صورت ماست”. این غزل، بیانی از ناپایداری عالم زمان و صورت، و حقیقت وجود انسان (صورت ما) که فراتر از این قید و بندهاست، می‌باشد. مولانا با اشاره به اینکه زمانه مانند قفسی است، به محدودیت عالم مادی اشاره می‌کند و بر وجود عالمی وسیع‌تر و بی‌کران تأکید دارد. غزل در ادامه به جایگاه دل، ویژگی‌های آن، و لزوم نظر کردن به باطن و حقیقت اشاره دارد. ردیف غزل “است” است که بر حقیقت و پایداری این مفاهیم تأکید می‌کند.

مضامین اصلی غزل

• ناپایداری عالم زمان و صورت.
• حقیقت وجود انسان که فراتر از زمانه است.
• زمانه به مثابه قفس.
• وجود عالم بی‌کران و وسیع (کوه قاف و عنقا).
• عالم دنیا به مثابه جوی و انسان بیرون از آن.
• حضور سایهٔ انسان بر جوی جهان.
• وجود نکته‌ای مشکل و حاضر در عین غیبت.
• لزوم خنده در رخ جان و گریه افزا بودن خنده‌های بی‌حضور.
• فراخی و بی‌کرانگی دل حقیقی.
• غم نخوردن دل و تغذیه از غیر غم.
• تشبیه دل به طوطی و شکرخایی آن.
• لزوم قدم ساختن سر (نفی خودبینی) در راه سلوک.
• زیر و بالا بودن راه سلوک.
• قوت یافتن شاخ از بیخ و ارتباط ظاهر و باطن.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با بیان ناپایداری زمان و برتری صورت حقیقی انسان آغاز می‌شود: می‌دان که زمانه نقش سوداست / بیرون ز زمانه صورت ماست. بدان که عالم زمان و هرچه در آن است، مانند نقش و نگاری است که بر آب کشیده شده و ناپایدار و فانی است (نقش سودا). اما صورت حقیقی ما (هویت معنوی، یا انسان کامل) فراتر و بیرون از قید و بند زمانه است. حقیقت وجود انسان، ابدی و جاوید است.

به محدودیت زمانه اشاره می‌کند: زیرا قفسی‌ست این زمانه / بیرون همه کوه قاف و عنقاست. زیرا این عالم زمان، مانند قفسی محدودکننده است. اما بیرون از این قفس، همه عالم وسیع و بی‌کران است که مانند کوه قاف (کوهی اساطیری که پرندگان به آن پناه می‌برند) و عنقا (پرنده‌ای افسانه‌ای که نماد بی‌نشانی و عظمت است) می‌باشد. عالم حقیقت، بی‌کران و پر از موجودات والا است.

عالم دنیا را به جوی تشبیه می‌کند: جویی‌ست جهان و ما برونیم / بر جوی فتاده سایه ماست. عالم دنیا مانند جوی باریکی است و ما (حقیقت وجود ما) بیرون از این جوی هستیم. اما سایهٔ ما (وجود ظاهری، جسم) بر این جوی افتاده است. حقیقت انسان فراتر از عالم ماده و جسم است و جسم تنها سایه‌ای از آن حقیقت است.

به نکته‌ای مشکل و حاضر در عین غیبت اشاره دارد: این جا سر نکته‌ای‌ست مشکل / این جا نبود ولیکن این جاست. در این مقام (مقام بیان حقیقت)، نکته‌ای بسیار ظریف و دشوار وجود دارد. این نکته در عالم صورت و ظاهر نیست، اما در همین عالم و در باطن آن حاضر است. حقیقت در عین غیبت ظاهری، حاضر و آشکار است برای اهل بصیرت.

به لزوم خنده در رخ جان و گریه افزا بودن خنده‌های بی‌حضور اشاره می‌کند: جز در رخ جان مخند ای دل / بی او همه خنده گریه افزاست. ای دل، جز با تجلی و حضور جان (حقیقت خود) مخند. چرا که خنده‌هایی که بدون حضور او (حق یا جان حقیقی) باشد، در نهایت موجب افزایش غم و گریه می‌شود. شادی حقیقی، ناشی از حضور و اتصال به جان است.

به فراخی و بی‌کرانگی دل حقیقی اشاره دارد: آن دل نبود که باشد او تنگ / زان روی که دل فراخ پهناست. آن چیزی که تنگ و محدود باشد، دل حقیقی نیست. زیرا دل حقیقی از آن رو که وسیع و بی‌کرانه است، هرگز تنگ و محدود نمی‌شود. دل کامل، ظرفیت بی‌نهایت را دارد.

به تغذیه دل از غیر غم اشاره می‌کند: دل غم نخورد غذاش غم نیست / طوطی‌ست دل و عجب شکرخاست. دل حقیقی غم و اندوه را به عنوان غذای خود نمی‌پذیرد و غذای آن غم نیست. دل مانند طوطی است (که شیرین‌گفتار و باصفاست) و شگفتا که غذای آن شکر است (اشاره به حقایق شیرین و معارف الهی). دل حقیقی از عالم معنا تغذیه می‌کند.

به لزوم نفی خودبینی در راه سلوک اشاره دارد: مانند درخت سر قدم ساز / زیرا که ره تو زیر و بالاست. مانند درخت (که ریشه در زیر و شاخسار در بالا دارد)، سر خود را (نماد خودبینی، منیّت) قدم راهت قرار ده و از خود بگذر. زیرا راه سلوک و رسیدن به حقیقت، راهی است که هم زیر دارد و هم بالا (هم نیاز به فروتنی دارد و هم اوج گرفتن). نفی خود، آغاز سلوک است.

به ارتباط ظاهر و باطن اشاره دارد: شاخ ار چه نظر به بیخ دارد / کان قوت مغز او هم از پاست. اگرچه شاخ درخت به ریشه (بیخ) نظر دارد و از آن تغذیه می‌کند، اما قوت و توان مغز درخت (حقیقت درخت) نیز از پای (ریشه) است. ظاهر و باطن، یا شاخ و بیخ، هر دو به یکدیگر وابسته‌اند و حقیقت از ریشه برمی‌آید.

نتیجه‌گیری

غزل ۳۶۵ مولانا، غزلی حکمی و عرفانی است که به بیان ناپایداری عالم زمان و صورت و برتری حقیقت وجود انسان که فراتر از این عالم است، می‌پردازد. مولانا با استفاده از تمثیل قفس، جوی، و درخت، به محدودیت عالم مادی، بی‌کرانگی عالم معنا، و لزوم نظر به باطن اشاره می‌کند. غزل با توصیف دل حقیقی به عنوان موجودی وسیع و تغذیه‌کننده از معارف الهی، به سالک توصیه می‌کند که با نفی خودبینی و توجه به ریشهٔ حقیقت درونی، در راه سلوک قدم بردارد. این غزل، بیانی زیبا از نگاه مولانا به عالم هستی، جایگاه انسان، و مسیر رسیدن به حقیقت است.