تفسیر غزل شماره 344 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۳۴۴ از دیوان شمس مولانا با مطلع “به جان تو که سوگند عظیمست / که جانم بی‌تو دربند عظیمست”. این غزل، بیانی پرشور از عشق و ارادت بی‌قید و شرط مولانا به معشوق (شمس تبریزی یا حق) است. شاعر با سوگند به جان معشوق، دربند بودن جان خود بدون او را عظیم می‌شمارد و در ادامه به توصیف مقامات و تأثیرات این عشق می‌پردازد. ردیف غزل “است” است که بخشی از کلماتی نظیر “عظیمست”، “حیاتست”، “پندست”، و… را تشکیل می‌دهد. این ردیف بر مسلم بودن و قطعی بودن این حالات تأکید دارد.

مضامین اصلی غزل

• سوگند به جان معشوق و اعتراف به اسارت جان بدون او.
• آرزومندی حتی خضر (نماد حیات ابدی) نسبت به لطف معشوق.
• اهمیت سکوت و خاموشی در برابر عظمت معشوق.
• برتری ترک هنر و هستی برای معشوق بر هرگونه هنر دنیوی.
• ارزش فنای در برابر یار.
• فضل و بخشش بی‌کران معشوق (اشاره به داد بغداد و قند سمرقند).
• ایجاد حرص معنوی به واسطهٔ بخشش معشوق.
• بریدن از خود و تعلقات و پیوند عظیم با معشوق.
• اهمیت سکوت برای زادهٔ عشق.
• گرفتن رکاب شمس تبریزی و زر شدن هستی.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با سوگندی عظیم و اعترافی عاشقانه آغاز می‌شود: به جان تو که سوگند عظیمست / که جانم بی‌تو دربند عظیمست. به جان مقدس تو سوگند که سوگندی بزرگ و با عظمت است، که جان من بدون تو (ای معشوق)، در بند و اسارت عظیمی گرفتار است. این بیت شدت وابستگی و نیاز عاشق به معشوق را نشان می‌دهد.

به برتری لطف معشوق حتی بر حیات ابدی اشاره می‌کند: اگر چه خضر سیرآب حیاتست / به لعلت آرزومند عظیمست. اگرچه حضرت خضر (که گفته می‌شود به آب حیات دست یافته و عمر جاوید دارد) از آب حیات سیراب است، اما نسبت به “لعل” تو (اشاره به لب، سخن، یا جلوه‌ای از معشوق) آرزومند و مشتاق عظیمی است. لطف و عنایت معشوق برتر از حیات ابدی دنیوی است.

اهمیت سکوت در برابر معشوق را بیان می‌کند: سخن‌ها دارم از تو با تو بسیار / ولی خاموشیم پند عظیمست. سخنان زیادی دربارهٔ تو و برای تو دارم، اما در این حضور، خاموش ماندنم خود پند و درسی بزرگ و عظیم است. در برابر عظمت و حضور معشوق، زبان از گفتار باز می‌ماند و سکوت، عین معرفت می‌شود.

به ارزش خاموشی از ترس معشوق و ترک هنر برای او اشاره می‌کند: هر آن کز بیم تو خاموش باشد / اگر چه خر خردمند عظیمست. هر کسی که از هیبت و عظمت تو (بیم تو) خاموش بماند، اگرچه در نظر ظاهربینان نادان و بی‌عقل (خر) به نظر برسد، در باطن خردمند و با عظمت است. هر آن کس کو هنر را ترک گوید / ز بهر تو هنرمند عظیمست. هر کسی که هنرها و کمالات دنیوی خود را به خاطر تو (در راه عشق تو) ترک کند، در حقیقت هنرمند واقعی و با عظمت است. هنر حقیقی، فنای در معشوق است.

به ارزش فداکاری و فنا در برابر یار اشاره می‌کند: فکندم خویش را چون سایه پیشت / فکندن پیشت افکند عظیمست. من خود را مانند سایه‌ای در برابر تو افکندم و محو شدم. و این افکندن و فانی شدن در برابر تو، کاری بزرگ و با عظمت است. فنا در حق، اوج کمال است.

به بخشش و لطف بی‌کران معشوق اشاره می‌کند: که بغداد تو را داد بزرگست / سمرقند تو را قند عظیمست. (این بیت ممکن است اشاره به کنایه از بخشش‌های عظیم معشوق باشد) بخشش و عطای تو به وسعت بغداد است و شیرینی لطف تو به حلاوت قند سمرقند. این بیت نمادی از وسعت و شیرینی فیض الهی است.

اثر بخشش معشوق بر عاشق را بیان می‌کند: حریصم کرد طمع داد قندت / اگر چه بنده خرسند عظیمست. امید به بخشش و لطف شیرین تو (داد قندت)، مرا حریص‌تر کرد (در طلب تو). اگرچه بندهٔ خرسند و قانع نیز مقام بلندی دارد، اما طمع در لطف معشوق، حرصی مقدس و عظیم است.

به قطع تعلقات و پیوند با معشوق اشاره می‌کند: بریدستی مرا از خویش و پیوند / که دل را با تو پیوند عظیمست. تو مرا از خود (هستی نفسانی) و تمام پیوندها و تعلقات دنیوی بریده‌ای. چرا که پیوند و اتصال دل با تو (ای معشوق)، پیوندی بزرگ و با عظمت است. عشق، عاشق را از غیر خود و غیر معشوق می‌برد.

به لزوم سکوت برای اهل عشق اشاره می‌کند: خمش کن همچو عشق ای زاده عشق / اگر چه گفت فرزند عظیمست. ای کسی که زادهٔ عشق هستی، مانند خودِ عشق، خاموش باش. اگرچه سخن گفتن (بیان احوالات) برای فرزند و سالک نیز مهم و عظیم است، اما سکوت و رسیدن به مقام بی‌زبانی در عشق، والاتر است.

در پایان به ارادت به شمس و اثر آن اشاره می‌کند: رکاب شمس تبریزی گرفتم / که زین شمس زرکند عظیمست. من رکاب شمس تبریزی (پیر و مراد خود) را گرفتم و به او پناه بردم. چرا که از پرتو و عنایت این شمس، هستی و وجود من به زر تبدیل شده و با عظمت گشته است. شمس تبریزی در اینجا نمادی از انسان کامل و واسطهٔ فیض الهی است که کیمیای وجود عاشق را دگرگون می‌کند.

نتیجه‌گیری

غزل ۳۴۴ مولانا، غزلی در ستایش عشق و معشوق الهی است که با سوگندی عظیم آغاز می‌شود و به توصیف تأثیرات عمیق این عشق بر عاشق می‌پردازد. مولانا اسارت جان بدون معشوق، برتری لطف او بر حیات ابدی، اهمیت سکوت و ترک تعلقات در راه عشق را بیان می‌کند. غزل با اشاره به بخشش‌های بی‌کران معشوق، حرص مقدس عاشق را توجیه می‌کند و در نهایت با بیان پناه بردن به شمس تبریزی و دگرگونی وجود عاشق به زر، به مقام و نقش پیر کامل در این مسیر اشاره دارد. این غزل، بیانی صادقانه و پرحرارت از تسلیم، فنا و ارادت در راه عشق است.