تفسیر غزل شماره 339 دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۳۳۹ از دیوان شمس مولانا با مطلع “سماع آرام جان زندگانست / کسی داند که او را جان جانست”. این غزل به اهمیت سماع در عالم عرفان و تفاوت درک آن میان زندگان حقیقی (عارفان) و مردگان ظاهری (غافلان) می‌پردازد. مولانا سماع را نه تنها آرام‌بخش، بلکه بیدارکننده و راهی برای وصل به دلستان (معشوق الهی) معرفی می‌کند و بر این نکته تأکید دارد که تنها کسی که به حقیقت وجود خود و مرتبهٔ “جان جان” رسیده باشد، می‌تواند قدر سماع را بداند. ردیف غزل “است” است که بخشی از کلماتی نظیر “زندگانست”، “جانست”، “بوستانست” و… را تشکیل می‌دهد.

مضامین اصلی غزل

• سماع، آرامش‌بخش جان‌های زنده: سماع نه برای هر کس، بلکه برای جان‌هایی است که به حیات حقیقی (زندگانی) رسیده‌اند و بی‌قرار وصالند.
• جانِ جان و درک سماع: تنها کسی که به مرتبهٔ جانِ جان (حقیقت روح، اتصال با مبدأ) رسیده باشد، ارزش و تأثیر سماع را درک می‌کند.
• بیدارکنندگان و خفتگان در باغ: سماع وسیله‌ای برای بیداری کسانی است که در عالم زیبای معنا (بوستان) خفته‌اند.
• خطر بیداری در زندان: بیداری برای کسی که در زندان (جهان مادی، نفس) خفته، دشوار و همراه با زیان ظاهری است (زیرا واقعیت تلخ زندان را درک می‌کند).
• محل حقیقی سماع: سماع متعلق به جایگاه وصال و شادی (“عروسی”) است، نه جایگاه غم و غفلت (“ماتم”).
• غفلت از جوهر خودی و ماه پنهان: کسی که حقیقت وجود خود را نشناخته و ماه حقیقت بر او پنهان است، از سماع بی‌بهره است.
• هدف سماع، وصال دلستان: کارکرد اصلی و غایت سماع، رسیدن به وصال معشوق حقیقی است.
• اهل قبله و سماع دو جهان: کسانی که جهت دلشان به سوی حقیقت (قبله) است، هم در این جهان و هم در جهان دیگر در حال سماع معنوی هستند.
• حلقه سماع و کعبهٔ وحدت: حلقهٔ رقص سماع‌کنندگان، نمادی از طواف گرد کعبهٔ وحدت الهی است.
• گنج شکر در مرکز سماع: منبع شیرینی و حلاوت معنوی (کان شکر) در همان مرکز و نقطهٔ وحدت درونی (حلقه سماع) قرار دارد.

شرح و تفسیر ابیات

غزل با بیان آرامش‌بخش بودن سماع آغاز می‌شود، اما برای گروهی خاص: سماع آرام جان زندگانست / کسی داند که او را جان جانست. سماع (حرکات موزون و گوش دادن به موسیقی عرفانی با حال) موجب آرامش و قرار گرفتن جان‌هایی است که واقعاً “زنده” هستند. منظور از “زندگان” در اینجا کسانی هستند که به حیات معنوی دست یافته‌اند، نه صرفاً حیات جسمانی. و تنها کسی می‌تواند این آرامش و تأثیر سماع را درک کند که به مقام “جان جان” رسیده باشد، یعنی حقیقت روح خود و اتصال آن به مبدأ هستی را دریافته باشد.

مولانا در ادامه به نقش بیدارکنندهٔ سماع اشاره می‌کند: کسی خواهد که او بیدار گردد / که او خفته میان بوستانست. سماع برای کسانی است که در میان باغ زیبا و پرطراوت معنوی (بوستانِ حال و معرفت) به خواب رفته‌اند و نیاز به بیداری و هشیاری دارند تا زیبایی‌های اطرافشان را درک کنند. ولیک آن کاو به زندان خفته باشد / اگر بیدار گردد در زیانست. اما کسی که در زندان تاریک و تنگ عالم مادی و نفسانی خفته است، اگر بیدار شود، در وهلهٔ اول دچار رنج و زیان می‌شود، زیرا حقیقت تلخ اسارت و زندان را درک می‌کند. این بیداری اولیه دشوار است، اما لازمهٔ رهایی است. (این بیت می‌تواند اشاره به تفاوت سماع برای مبتدیان و عارفان کامل باشد).

محل و زمان مناسب سماع را بیان می‌کند: سماع آن جا بکن کان جا عروسیست / نه در ماتم که آن جای فغانست. سماع متعلق به محفلی است که در آن وصال و شادی معنوی (“عروسی”) وجود دارد، نه در جایی که غم و اندوه و غفلت (“ماتم” و “فغان”) حاکم است. سماع باید در جمع یاران و در فضایی پر از حضور و وجد صورت پذیرد.

به بی‌حاصلی سماع برای غافلان اشاره می‌کند: کسی کاو جوهر خود را ندیده‌ست / کسی کان ماه از چشمش نهانست. کسی که حقیقت وجودی و ارزش واقعی خود را نشناخته است (جوهر خود را ندیده) و ماه حقیقت و زیبایی معشوق بر چشم دلش پوشیده است (ماه از چشمش نهان است)… چنین کس را سماع و دف چه باید؟! / سماع از بهر وصل دلستانست. چنین فردی که از حقیقت غافل است، سماع و دف و ابزار آن برایش چه فایده‌ای دارد؟ سماع برای کسانی است که در پی وصال دلبر حقیقی هستند و از آن برای نزدیک شدن به او بهره می‌برند.

به universality سماع برای واصلان اشاره می‌کند: کسانی را که روشان سوی قبله‌ست / سماع این جهان و آن جهانست. کسانی که جهت دل و توجهشان پیوسته به سوی حقیقت مطلق (قبله) است، برای آن‌ها تمام لحظات زندگی، چه در این دنیا و چه در جهان دیگر، سراسر سماع و حال خوش معنوی است. تمام هستی در نظرشان در حال سماع و تسبیح حق است.

ویژگی حلقهٔ سماع و مرکز آن را بیان می‌کند: خصوصا حلقه‌ای کاندر سماعند / همی‌گردند و کعبه در میانست. به ویژه آن حلقه‌هایی (اشاره به صوفیان در حال گردش در سماع) که در حال سماع هستند، در واقع دارند می‌گردند و کعبهٔ وحدت الهی در مرکز آن‌ها قرار دارد. این حرکت چرخشی نمادی از طواف عاشقانه گرد محور حقیقت است.

در پایان به گنج پنهان در مرکز این طواف اشاره می‌کند: اگر کان شکر خواهی همان جاست / ور انگشت شکر خود رایگانست. اگر به دنبال منبع و معدن شیرینی‌های معنوی (کان شکر) هستی، همان جاست؛ در مرکز این حلقه و طواف عاشقانه، یعنی در نقطهٔ اتصال با کعبهٔ حقیقت. و اگر به دنبال بهره‌ای کوچک‌تر (انگشت شکر – نمادی از مقدار کم) هستی، حتی همان نیز در این مسیر رایگان و در دسترس است. اشاره به عظمت فیض الهی در این محفل است.

نتیجه‌گیری

غزل ۳۳۹ مولانا، تعریفی عرفانی از سماع و جایگاه آن در مسیر سلوک ارائه می‌دهد. سماع برای جان‌های زنده و بیدار، آرامش‌بخش و بیدارکننده است و هدف نهایی آن، رسیدن به وصال معشوق حقیقی است. مولانا تأکید می‌کند که تنها کسانی که از غفلت رها شده و حقیقت وجود خود را دریافته‌اند، می‌توانند از سماع بهره ببرند. غزل، حلقهٔ سماع را نمادی از طواف گرد کعبهٔ وحدت می‌داند و منبع تمام حلاوت‌های معنوی را در این مرکز وحدت معرفی می‌کند. این غزل دعوتی است به پیوستن به جمع عاشقان و تجربهٔ سماع به عنوان راهی برای بیداری و وصال.