تفسیر غزل شماره ۳۲۳۰ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی تمام‌عیار و عمیق از معشوق الهی یا پیر کامل (شمس تبریزی) است که او را تمام هستی و پناهگاه خود می‌داند. مولانا در این غزل، معشوق را تکیه‌گاه عقل و آرامش، پادشاهی که جوارش پناه و امان است، و بنیاد وجود و کمال ثروت خود می‌داند. او بر قدرت و رهبری معشوق در تمام جوانب هستی تأکید می‌کند و در نهایت، به تاثیر حضور معشوق بر گشایش رازهای درونی اشاره دارد.

معشوق، تکیه‌گاه و پناهگاه (بیت ۱ و ۲)

غزل با ستایش معشوق و ابراز وابستگی به او آغاز می‌شود: “یا سندا لحاظه عاقلتی و مسکنی / یا ملکا جواره مکتنفی و مؤمنی” ای تکیه‌گاهی که نگاهش مایه عقل و آرامش من است! ای پادشاهی که جوار (نزدیکی) او پناهگاه و امان‌دهنده‌ی من است!

“انت عماد بنیتی انت عتاد منیتی / انت کمال ثروتی انت نصاب مخزنی” تو ستون و پایه‌ی وجود منی، تو ساز و برگ (عتاد) آرزوهای منی، تو کمال ثروت منی، تو اصل و اساس (نصاب) گنجینه‌ی منی.

مایه چشم‌روشنی و قدرت (بیت ۳ و ۴)

مولانا به نقش معشوق در روشنایی دیدگان و قدرت‌بخشی اشاره می‌کند: “قره کل منظر مقصد کل مشتری / قوه کل ناعش قدره کل منحنی” (تو) مایه‌ی روشنی (قره) هر منظر (دیدنی) هستی و مقصود هر جوینده‌ای، قوت‌بخش هر زنده کننده (ناعش) و قدرت هر خمیده و ناتوان (منحنی).

“انت ولی نعمتی مونس لیل وحدتی / انت کروم نائل حول جناه نجتنی” تو ولی نعمت منی و مونس شب تنهایی منی، تو باغی پر از میوه و نعمت (کروم نائل) هستی که از ثمرات آن (جَنَاه) بهره‌مند می‌شوم (نجتنی).

رهبر و نجات‌بخش (بیت ۵)

مولانا به جایگاه معشوق به عنوان رهبر و نجات‌بخش اشاره می‌کند: “سید کل مالک مخلص کل هالک / هادی کل سالک ناعش کل منثنی” سرور هر مالکی، رهاننده‌ی هر هالکی (تباه شده‌ای)، هدایت‌کننده‌ی هر سالکی، و زنده‌کننده‌ی هر پژمرده‌ای (منثنی).

خاموشی و گشایش رازها (بیت ۶)

غزل با بیان تاثیر معشوق بر گشایش رازهای درونی پایان می‌یابد: “چند خموش می‌کنم سوی سکوت می‌روم / هوش مرا به رغم من ناطق راز می‌کنی” چقدر خاموشی اختیار می‌کنم و به سوی سکوت می‌روم، (اما) تو هوش مرا بر خلاف میل خودم، (به) ناطق راز (یعنی بیان کننده‌ی اسرار) تبدیل می‌کنی.

این غزل با زبانی سرشار از عشق و ارادت، به ستایش جایگاه بی‌بدیل معشوق در زندگی مولانا می‌پردازد. او معشوق را تمام پناه، قوت، و راهنمای خود می‌داند و نشان می‌دهد که حضور معشوق حتی خاموشی او را نیز به سخن گفتن از رازهای عشق وامی‌دارد.