تفسیر غزل شماره ۳۲۲۶ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، ستایشی پرشور و بی‌حد و مرز از معشوق الهی یا پیر کامل (شمس تبریزی) است که با آمیزه‌ای از زبان عربی و فارسی سروده شده است. مولانا در این غزل، معشوق را “ملک مشرق” (پادشاه شرق، منبع نور و اشراق) می‌خواند و به بی‌نظیری، بی‌وفایی، و بخشش بی‌کران او اشاره دارد. او فنای خود در عشق را بیان می‌کند و بر ناتوانی هرکس در برابر عظمت معشوق تأکید می‌ورزد.

معشوق، بی‌نظیر و بی‌وفا (بیت ۱ و ۲)

غزل با خطاب به معشوق و ستایش او آغاز می‌شود: “قلت له مصیحا یا ملک‌المشرق / اقسم بالخالق مثلک لم یخلق” با فریاد به او گفتم: “ای پادشاه مشرق (منبع نور و اشراق)! قسم به خالق که همانند تو هرگز نیافرید.”

“قدرک لایعرف وعدک لا یخلف / نائلک الاشرف بالک لم یغلق” قدر (و منزلت) تو ناشناخته است، و وعده‌ی تو خلاف نمی‌شود (همواره محقق می‌شود)، بخشندگی والای تو (نائلک الأشرف)، هرگز به رویم بسته نشد (درب بخششت باز است).

فنای عاشق در عشق (بیت ۳ و ۴)

مولانا به کوچکی وجود خود و تأثیر ویرانگر عشق اشاره می‌کند: “جسمی کالخردله احرقه ذاالوله / خلد فی الزلزله من یک لم یخفق” جسم من مانند دانه‌ی خردل است، این شوریدگی (وَلَه) آن را سوزاند، هر کس که (در این راه) لرزش و اضطراب نیافت (لَم یَخفُق)، هرگز در این زلزله (عشق) جاودانه نخواهد شد. (اشاره به لزوم فنا و لرزش وجود در برابر عشق).

“صرت انا لا انا غیرک عندی فنا / ضدک یا ذاالغنا مختدع احمق” من به “منِ غیرِ من” تبدیل شدم (خود را گم کردم)، غیر از تو هر چه هست در نزد من فناست، ضد تو، ای صاحب بی‌نیازی (ذاالغنی)، فریفته و احمق است.

ناتوانی در برابر عظمت معشوق (بیت ۵)

غزل با بیانی فارسی و تأکید بر ناتوانی انسان در برابر عظمت معشوق پایان می‌یابد: “هیچ کس ای جان من، جان سخن‌دان من / نور رخ شد ندید، تا نکند بیدقی” هیچ کس، ای جان من، ای جانِ سخن‌دان من، نور چهره‌ی (حق یا معشوق) را ندید (و درک نکرد)، مگر اینکه (مانند مهره‌ی) بیدقی (بی‌ارزش و حقیر) گشت. (اشاره به اینکه برای دیدن نور معشوق، باید از خودی خود رها شد و خود را بی‌مقدار شمرد).

این غزل با زبانی قدرتمند و تصاویر آتشین، اوج عشق و فنای مولانا را به نمایش می‌گذارد. او معشوق را موجودی بی‌نظیر و منبع تمامی فیوضات می‌داند و خود را در برابر عظمت او هیچ و فانی می‌شمارد.