تفسیر غزل شماره ۳۲۲۴ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر حسرت و درد فراق از معشوق و ستایش بی‌حد و حصر اوست. مولانا در این غزل، از تأثیر ویرانگر هجران و قدرت سوزان عشق سخن می‌گوید. او معشوق را منبع تمامی زیبایی‌ها و فضل‌ها می‌داند که نور وصالش فراتر از درک هر فاضلی است. غزل با ابراز تمنای خاک پای معشوق و ستایش شمس تبریزی به پایان می‌رسد.

حسرت و درد فراق (بیت ۱ تا ۳)

غزل با ابراز اندوه و تأسف آغاز می‌شود: “یا ویح نفسنا بفوات الفضائل / یا ویل روحنا بفساد الوسائل” ای وای بر نفس ما، از دست رفتن فضیلت‌ها (بخاطر دوری از معشوق)! ای وای بر روح ما، از تباهی (و ضعف) وسایل (رسیدن به حق)!

“قد حن واشتکی فلذا الصخر بکیا / علی علی هجران فخرالقبایل” (دل من چنان) ناله و شکایت کرد که به خاطر آن، حتی سنگ (نیز) گریه کرد، بر دوری و هجران “فخر قبایل” (معشوق ارجمند).

“لو ان فراقی حمل‌الطور والصفا / زمانا یسیرا هدمت بالزلازل” اگر فراق من، کوه طور و صفا را مدتی کوتاه تحمل می‌کرد، با زلزله‌ها ویران می‌شد. (اشاره به شدت و عظمت درد فراق عاشق).

قدرت سوزان عشق و جمال معشوق (بیت ۴ و ۵)

مولانا به قدرت ویرانگر عشق و تأثیر زیبایی معشوق اشاره می‌کند: “لو ان شرارا من هوانا تبلجت / علی ظاهری احرقت کل العواذل” اگر شراره‌ای از عشق سوزان ما آشکار می‌شد، بر ظاهر من، تمامی سرزنش‌کنندگان (عواذل) را می‌سوزاند.

“لو ان قلیلا من جمالک اثرت / علی‌البر لم توحش فلا بالقوافل” اگر اندکی از جمال تو (ای معشوق) بر خشکی و بیابان اثر می‌کرد، هرگز با کاروان‌ها نیز وحشتناک نمی‌شد (همواره آباد و پر رونق می‌گشت).

حرمت اسرار و جود بی‌کران (بیت ۶ تا ۸)

مولانا به اسرار نهان عشق و بخشش بی‌حد معشوق اشاره می‌کند: “بحق وصال نورالقلب فضله / بنور نای عن درکه کل فاضل” به حق وصال نور قلب (معشوق)، که فضل و برتری اوست، با نوری که درک آن از دسترس هر فاضل و دانشمندی به دور است.

“و حرمهٔ اسرار جرت و لطایف / کنیت بها سرا و لست بقایل” و به حرمت اسرار و لطایفی که جاری شد، که به آنها اشاره کردم (کنیت بها) اما به طور پنهان (سراً) و اهل گفتن (آشکارا) نیستم.

“و جودک و النعماء ما لم تسمه / لسانی و قلبی عنه لیس بزائل” و جود و بخشش و نعمت‌های تو، آنچه زبانم نامش را نبرد (از کثرت)، قلبم (نیز) از آن (یاد) هرگز زائل نمی‌شود (از یاد نمی‌رود).

وصال پرنور و ناتوانی عاشق (بیت ۹ و ۱۰)

مولانا به روشنی وصال و ناتوانی خود در دیدار اشاره می‌کند: “تجود بوصل مشرق باهر نری / به جملة حاجاتنا و المسائل” (تو) با وصالی درخشان و خیره‌کننده (مشرق باهر) بخشش می‌کنی، که می‌بینیم به وسیله‌ی آن، تمامی نیازها و مسائل ما (حل می‌شود).

“فانی لا اسطاع زورة زایر / بجفنین مقروحین در الهوامل” همانا من توان دیدار دیده‌وری (کسی که با چشم سر بیند) را ندارم، با پلک‌هایی (جفنین) که از شدت اشک (هوامل) زخمی (مقروحین) شده‌اند.

خاک تبریز و شمس دین (بیت ۱۱ و ۱۲)

مولانا به تقدس خاک تبریز و مقام شمس تبریزی اشاره می‌کند: “اکل ثری تبریز مثل ترابه / فلا کان جسم قال روحی ممائلی” آیا تمامی خاک تبریز مانند خاک پای او (شمس) است؟ پس مباد جسمی باشد که بگوید روح من با او (شمس) همانند است! (اشاره به برتری بی‌نهایت شمس تبریزی).

“فلا زال شمس الدین مولا و سیدا / و ذو منة فی ذمتی و هو کافلی” پس شمس‌الدین همواره مولا و سید (سرور) باد، و صاحب منت و لطف بر ذمه‌ی من است و او کفیل (ضامن و پشتیبان) من است.

این غزل با زبانی سرشار از درد و اشتیاق، به بیان عظمت معشوق و ناتوانی انسان در فراق او می‌پردازد. مولانا در این غزل، شمس تبریزی را منبع تمام فیوضات و لطف الهی می‌داند و خود را تماماً در گرو او می‌بیند.