تفسیر غزل شماره ۳۲۱۱ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، بیانگر بی‌قراری عاشق و تمنای وصال معشوق است که با زبانی شیوا و آمیخته به عربی و فارسی سروده شده است. مولانا از نسیم صبح می‌خواهد که بشارت وصال بیاورد و او را از آتش فراق نجات دهد. او بر فنای عاشق در معشوق تأکید می‌کند و عشق را مایه حیات می‌داند. غزل با اشاره به تجربه‌ی یونس در شکم ماهی، به رهایی از زندان جسم و فنای در عشق می‌پردازد.

نسیم صبح و طلب لباس وصل (بیت ۱ و ۲)

غزل با خطاب به نسیم صبح و تمنای فیض آغاز می‌شود: “نسیم‌الصبح جد بابتشار / و بشر حین یأتی بانتشار” ای نسیم صبح! با بشارت (خبر خوش) بکوش، و چون با گسترش (عطر و فیض) می‌آیی، (مرا) بشارت ده.

“واتحفنی لباس‌الجد منه / فانی من لباس الجد عاری” و از جانب خود (معشوق)، لباس جدّ (بخت و اقبال یا حقیقت) را به من هدیه کن، زیرا من از لباس جدّ (از حقیقت و بخت نیکو) عریان (محروم) هستم.

آتش فراق و ندای قلب (بیت ۳ و ۴)

مولانا به سوزش درونی از فراق و فریاد دل اشاره می‌کند: “فقد احرقت فی صد و بعد / بنار لا تسلنی ای نار” (دلم) در دوری و نزدیکی (در هر دو حال) سوخته است، با آتشی که مپرس چه آتشی است (آتشی جانسوز و وصف‌ناپذیر).

“اما تصغی الی قلب حریق / ینادی، یا حذاری، یا حذاری” آیا (تو ای نسیم یا معشوق) به قلب سوخته‌ای گوش نمی‌دهی، که فریاد می‌زند: “ای هشدار! ای هشدار!” (از شدت درد یا از عمق خطر فراق).

خیانت دهر و ادراک ثار (بیت ۵ و ۶)

مولانا به رنج‌های روزگار و فنای در معشوق اشاره می‌کند: “و مما خان بی‌دهر قتول / و ما قدحان لی ادراک ثاری” و از آنچه روزگار کشنده (قتول) به من خیانت کرد، (غمگینم). و (چون) من نتوانستم به ادراک (ثَار) خود (انتقام یا به مقصودم) برسم. (این بیت می‌تواند به معنای “زمان قاتل به من خیانت کرد و هنوز به هدفم نرسیدم” یا “حقم را نگرفتم” باشد.)

“اذا ما فیک افنی فیک احیی / اذا ما انت جاری، انت جاری” هنگامی که در تو فانی شوم، در تو زنده می‌شوم (فنا در تو عین بقاست). هنگامی که تو (در وجود من) جاری (و حکمفرما) باشی، تو جاری (حاکم و مسلط) هستی (و اختیار با توست).

یونس و شکست استخوان (بیت ۷ و ۸)

مولانا به تجربه‌ی رهایی از زندان جسم و شکستن قیدها اشاره می‌کند: “ظللت کیونس فی بطن حوت / فمذ صح‌الهوی کسروا فقاری” (پیش از این) مانند یونس در شکم ماهی گرفتار بودم (در زندان جسم). پس از آنکه عشق (حقیقی) درست شد و به یقین رسید، استخوان‌های پشتم را شکستند (قیدها و تعلقاتم را از بین بردند). (اشاره به رهایی و فنای تمام‌عیار).

“الا یا صاح انظر فی خدودی / تری او صافه ان کنت قاری” هان ای رفیق! به گونه‌های من نگاه کن، اوصاف او (معشوق) را می‌بینی اگر (اهل بصیرت و) خواننده باشی (حقایق را درک کنی).

این غزل با زبانی دلنشین، به بیان رنج‌های فراق، آرزوی وصال و دگرگونی‌های عمیق روحی عاشق در مسیر عشق الهی می‌پردازد.