تفسیر غزل شماره ۳۲۰۸ دیوان شمس مولانا

این غزل مولانا، دعوتی شورانگیز به سوی عشق الهی است که به زبان عربی سروده شده و بر بی‌کرانگی و تعالی معشوق (خداوند) تأکید دارد. مولانا عشق را مایه‌ی شرف و جشن می‌داند و آن را تنها راه رهایی از محدودیت‌ها و رسیدن به حقایق برتر معرفی می‌کند. او از انسان‌ها می‌خواهد که به سوی این عشق بی‌افزایش (منستزید) بیایند و با آن به مقامات عالی دست یابند.

عشق، شرف و جشن (بیت ۱ و ۲)

غزل با دعوتی پرشور به سوی عشق آغاز می‌شود: “الا فی‌الغشق تشریفی و عیدی / تعالوا نحو عشق منستزید” آگاه باشید! شرف و جشن من تنها در عشق است. بیایید به سوی عشقی که (همواره) در حال افزایش است (منستزید) (پیوسته رشد می‌کند و بی‌کران است).

“دعانا من تعالی عن حدود / نجی‌المحدود بالعین الحدید” (ما را) کسی فراخوانده است که فراتر از هر حد و مرزی است (متعالی از حدود). (و او) محدود (انسان) را با (قدرت) دیده‌ای تیزبین و برنده نجات می‌دهد.

دریای عشق و رهایی از مادیات (بیت ۳ و ۴)

مولانا عشق الهی را به دریایی زلال تشبیه می‌کند و بر رهایی از تعلقات ظاهری تأکید دارد: “دعانا بحر ذی ماء فرات / فانکرنا التیمم بالصعید” (معشوق) ما را به سوی دریایی فراخوانده که دارای آبی گوارا و شیرین (فرات) است. پس (به دلیل وجود این آب زلال)، تیمم با خاک (صعید) را انکار کردیم (و به آن بی‌اعتنا شدیم). (اشاره به بی‌نیازی از عبادات ظاهری در مقابل وصال با حقیقت).

“دعانا خالق کل دعاء / تخاسر عندنا کل بعید” (ما را) آفریننده‌ی هر دعا و طلب (خالق کل دعاء) فراخوانده است. در نزد ما (که به او نزدیک شده‌ایم)، هر دوری (بعید) زیانکار و بازنده شد (و ارزش خود را از دست داد).

فراموشی دنیا و مقامات عالی (بیت ۵ و ۶)

مولانا به فراموشی تمامی تعلقات در برابر ذکر حق و رسیدن به مقامات بلند اشاره می‌کند: “نسینا کل شی مذ ذکرنا / مقامات تعالت عن ندید” همه‌ی چیزها را از یاد بردیم، از زمانی که (او را) ذکر کردیم (به یاد آوردیم). (زیرا به واسطه‌ی او) به مقاماتی رسیدیم که فراتر از هر نظیر و همتایی است (تعالت عن ندید).

“بدایات نهایات لدیها / مجال‌الروح فی جد جدید” ابتدای همه‌ی پایان‌ها در نزد اوست. (و در این مقام)، میدان و قلمرو روح، در کوششی تازه و جدید (جدید) است. (اشاره به پویایی دائمی روح در مسیر کمال).

این غزل با زبانی قدرتمند و آهنگین، دعوت به سفری معنوی در عشق الهی را مطرح می‌کند؛ عشقی که هم منبع شرف و عید است و هم راهی برای رهایی از محدودیت‌ها و رسیدن به اوج کمال انسانی.