تفسیر غزل شماره ۲۸۵ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: عید وصال به تو آمد، پس غم مخور

غزل شماره ۲۸۵ از دیوان شمس مولانا با بشارتی بزرگ و دعوتی به رهایی از غم آغاز می‌شود: «اَتَاکَ عِیدُ وِصَالٍ فَلَا تَذُقْ حُزُنَا / وَ نِلْتَ خَیْرَ رِیَاضٍ فَنِعْمَ مَا سَکَنَا». شاعر می‌گوید: “(به زبان عربی) عید وصال (وصل با حق یا پیر) به تو آمد، پس غم (حزن) مخور”. “عید وصال” به معنای فرارسیدن زمان جشن و سرور برای رسیدن به وصال حقیقی است، اوج آرزوی سالک. این وصال به او “آمد” یعنی نصیب او گشته است. در پی این وصال، نهی قاطع از چشیدن طعم غم صورت می‌گیرد، چرا که در حضور معشوق جایی برای اندوه نیست. “و به بهترین باغ‌ها (ریاض) دست یافتی، پس چه نیکوست جایی که ساکن شدی”. رسیدن به وصال به معنای ورود به بهشت برین الطاف الهی است، باغ‌هایی که سرشار از خیر و برکت هستند و مقام سکونت در آن‌ها نهایت سعادت است. این آغاز، بیانگر تحقق آرزوی وصال، رهایی از هرگونه غم و اندوه، و دستیابی به عالی‌ترین مراتب قرب الهی است.

و دوری سخت از صبر و رنج از تو برطرف شد، ما را در فتنه انداخت و ناامید شد کسی که ما را در فتنه انداخت

«وَ زَالَ عَنْکَ فِرَاقٌ اَمَرُّ مِنْ صَبِرٍ و مِحْنَةٍ / فَتَنَتْنَا و خَابَ مَنْ فَتَنَنَا». برطرف شدن فراق و رهایی از فتنه: “(به زبان عربی) و دوری (فراق) که تلخ‌تر از صبر و رنج (محنة) بود، از تو برطرف شد”. فراق معشوق به مراتب سخت‌تر از هرگونه صبر و رنجی است، اما این دوران سخت به پایان رسیده است. “ما را در فتنه انداخت و ناامید (خاب) شد کسی که ما را در فتنه انداخت”. کسانی که با ایجاد دوری یا موانع، عاشق را در فتنه و آزمایش قرار دادند، خود ناامید و زیانکار شدند، زیرا عشق الهی بر تمام مشکلات غلبه می‌کند. این بیت، بیانگر پایان یافتن دوران سخت فراق و پیروزی عشق بر موانع است.

پس شاخ سعادت را بجنبان و هر میوه‌ای که درخت دارد، پس چشمت از آن روشن شود و چه نیکوست آن میوه

«فَهُزَّ غُصْنَ سُعُودٍ و کُلَّ جَنَىٰ شَجَرٍ / فَقَرَّ عَیْنَکَ مِنْهُ و نِعْمَ ذَاکَ جَنَیٰ». بهره‌مندی از ثمرات وصال: “(به زبان عربی) پس شاخ سعادت (غصن سعود) را بجنبان و هر میوه‌ای (جنی) که درخت (شجر) دارد”. شاخ سعادت نمادی از الطاف و برکات الهی است که پس از وصال آشکار می‌شود. با تکان دادن این شاخ، می‌توان از تمام میوه‌های آن که همان حقایق و معارف الهی هستند، بهره‌مند شد. “پس چشمت از آن روشن شود (قر عینك) و چه نیکوست آن میوه”. این میوه‌ها موجب روشنی چشم باطن و نهایت لذت روحانی می‌شوند. این بیت، بیانگر بهره‌مندی از حقایق و معارف الهی پس از وصال و ارزش والای این دستاوردهاست.

پس پاک شو، از اهل قریه‌ای که ظلم کردند نجات یافتی و دلت از آن‌ها رنج و سختی دید

«فَطِبْ نَجَوْتَ مِنْ اَصْحَابِ قَرْیَةٍ ظُلِمَتْ / وَ نَالَ قَلْبَکَ مِنْهُمْ شَقَاوَةٌ و عَنَا». پاکی و رهایی از ستمگران: “(به زبان عربی) پس پاک (طب) شو، از اهل قریه‌ای که ظلم کردند (ظلمت) نجات یافتی”. دستیابی به وصال موجب پاکی درونی می‌شود و عاشق از جمع کسانی که در گمراهی و ستم غرق شده‌اند (اهل قریة ظلمت)، رهایی می‌یابد. “و دلت از آن‌ها رنج (شقاوة) و سختی (عنا) دید”. اشاره به آزار و رنجی که دل عاشق از سوی اهل دنیا و غافلان متحمل شده است. این بیت، بیانگر پاکی باطن در پرتو وصال و رهایی از آزار و رنج اهل دنیاست.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۸۵ مولانا، غزلی است در بیان شادی و سرور ناشی از رسیدن به وصال حقیقی و رهایی از غم و رنج فراق. پیام اصلی غزل، فرارسیدن عید وصال و دعوت به ترک هرگونه اندوه در پرتو این موهبت بزرگ الهی است. غزل بر پایان یافتن دوران سخت فراق و پیروزی عشق بر موانع تأکید دارد و بهره‌مندی از حقایق و معارف الهی (میوه‌های سعادت) را از ثمرات این وصال معرفی می‌کند. پاکی باطن و رهایی از آزار و رنج اهل دنیا نیز از مضامین غزل است. غزل بر عید وصال، شادی، غم، رهایی، فراق، صبر، رنج، فتنه، ناامیدی، شاخ سعادت، میوه، درخت، روشنی چشم، پاکی، نجات، قریه‌ی ستمگر، رنج، و سختی تأکید دارد.