تفسیر غزل شماره ۲۷۱ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: بیایید که امروز همه مستیم

غزل شماره ۲۷۱ از دیوان شمس مولانا با دعوتی پرشور به تجربه‌ی جمعی مستی روحانی و دریافت فیض الهی آغاز می‌شود: «تَعالَوا کُلُّنَا ذا الیَومَ سُکرَی / باقداح تخامرنا و تتری». شاعر می‌گوید: “(به زبان عربی) بیایید، همه‌ی ما امروز مستیم”. “تَعالَوا کُلُّنَا” دعوتی است به جمع سالکان و عاشقان برای سهیم شدن در یک حال روحانی. “ذا الیَومَ سُکرَی” (امروز مستیم) به مستی ناشی از عشق الهی و جذبه‌ی معنوی اشاره دارد که در این لحظه‌ی خاص (امروز) بر جمع مستولی شده است. “با جام‌هایی که ما را مست کرده و پیاپی می‌رسد”. جام‌ها نمادی از فیض الهی و باده‌ی عشق است که پی‌درپی (تترا) به کام جان عاشقان می‌رسد و ایشان را مست می‌کند. این آغاز، بیانگر یک تجربه‌ی جمعی از مستی روحانی، دریافت پیوسته‌ی فیض الهی، و نشاط و سرور حاصل از آن در زمان حال است.

پروردگارمان جامی سرشار به ما نوشاند و شکر و شکر و شکر

«سقانا ربنا کاسا دهاقا / فشکرا ثم شکرا ثم شکرا». دریافت فیض بی‌اندازه از پروردگار و شکرگزاری فراوان: “(به زبان عربی) پروردگارمان جامی سرشار (دهاقا) به ما نوشاند”. “دهاقا” به معنای پر و لبریز است و نشان از کثرت و بی‌نهایتی فیض الهی دارد که مستقیماً از سوی خداوند (ربنا) به عاشقان می‌رسد. “پس شکر، سپس شکر، سپس شکر”. تکرار کلمه‌ی “شکرا” بیانگر نهایت سپاسگزاری و حمد و ثنای عاشقان در برابر این لطف و عنایت بی‌اندازه‌ی الهی است. این بیت، بیانگر دریافت فیض بی‌کران الهی و شدت شکرگزاری در برابر این موهبت است.

بیایید که این روز عید است تجلی کرده در آن آنچه آرزو می‌کردید آشکارا

«تعالوا ان هذا یوم عید / تجلی فیه ما ترجون جهرا». دعوت به حضور در روز عید وصال و تجلی آرزوها: “(به زبان عربی) بیایید، همانا این روز عید است”. این روز، روز تجدید دیدار، وصال، و غلبه‌ی شادی بر غم است که از آن به “عید” تعبیر می‌شود. “تجلی کرده در آن آنچه آرزو می‌کردید، آشکارا”. در این روز مبارک، آرزوها و مطلوبات قلبی عاشقان (مانند دیدار معشوق، یا درک حقایق) به صورت آشکار (جهرا) و بی‌حجاب تجلی یافته است. این بیت، بیانگر مبارکی روز وصال، برآورده شدن آرزوها، و تجلی بی‌پرده‌ی حقایق در این روز است.

رویدادهایی در شب تاریک به ما رسیدند و در تنگی سینه چیزی باقی نگذاشتند

«طوارق زرننا و اللیل ساجی / فما ابقین فی التضییق صدرا». اشاره به رویدادهای شبانه و رفع تنگی سینه: “(به زبان عربی) رویدادهایی (طوارق) در حالی که شب آرام (ساجی) بود، به ما رسیدند”. “طوارق” اشاره به اتفاقات ناگهانی، تجلیات خاص، یا الهاماتی است که در دل شب و در خلوت به سالک می‌رسد. “پس در تنگی سینه (ضیق صدر) چیزی باقی نگذاشتند”. این رویدادهای روحانی، هرگونه فشار، غم، یا تنگی را از دل و سینه‌ی عاشق برطرف کردند و موجب گشایش باطن شدند. این بیت، بیانگر دریافت تجلیات و الهامات شبانه و تأثیر آن‌ها در رفع کدورت‌ها و تنگی‌های درونی است.

از کف هر یک دریای بخشش جواهر فراوان پراکندند

«ز کف هر یکی دریای بخشش / نثرن جواهرا جما و وفرا». بخشندگی بی‌اندازه‌ی معشوق و دریافت جواهر معنوی: “از دست هر یک (از یاران، یا از کف معشوق) دریای بخشش”. این تعبیر نشان‌دهنده‌ی سخاوت بی‌کران و لطف بی‌نهایت است که از منبع فیض (معشوق، یا جمع یاران) جاری می‌شود. “جواهر فراوان و بی‌حد پراکندند”. “جواهر” نمادی از حقایق، معارف، و الطاف الهی است که به صورت بی‌شمار و فراوان (جما و وفرا) بر سالکان نثار می‌شود. این بیت، بیانگر بخشندگی بی‌اندازه‌ی حق و دریافت بی‌شمار الطاف و معارف الهی توسط عاشقان است.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۷۱ مولانا، غزلی است سرشار از شور و وجد و بیانگر تجربه‌ی جمعی مستی روحانی در جمع عاشقان. پیام اصلی غزل، دعوت به سهیم شدن در این مستی و دریافت فیض بی‌اندازه‌ی الهی است که مستقیماً از سوی پروردگار می‌رسد و موجب شکرگزاری فراوان می‌شود. این روز که روز تجلی و وصال است، برای عاشقان به منزله‌ی عید است و آرزوهایشان در آن آشکارا برآورده می‌شود. غزل به تأثیر تجلیات و الهامات شبانه در رفع تنگی‌های درونی اشاره دارد و بخشندگی بی‌اندازه‌ی حق و دریافت بی‌شمار الطاف و معارف الهی توسط عاشقان را بیان می‌کند. غزل بر مستی روحانی، تجربه جمعی، فیض الهی، شکرگزاری، روز عید وصال، تجلی آرزوها، رویدادهای شبانه، رفع تنگی سینه، بخشندگی حق، و دریافت جواهر معنوی تأکید دارد.