تفسیر غزل شماره ۲۶۴ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: آتشی که عشق معشوق بر جان زند

غزل شماره ۲۶۴ از دیوان شمس مولانا با بیانی از سوز و گداز درونی عاشق در آتش عشق الهی آغاز می‌شود: «لی حبیب حبه یشوی الحشا / لو یشا یمشی علی عینی مشا». شاعر می‌گوید: “(به زبان عربی) مرا معشوقی است که عشق او اندرونم را بریان می‌کند”. “حشا” به معنای اندرون، دل و جگر است و “یشوی” به معنای بریان کردن و کباب کردن. این تعبیر، شدت سوز و گداز درونی و درد عمیق عاشق در فراق یا در تجلیات شدید معشوق را بیان می‌کند. این درد، درد فنا و پالایش است که هستی مجازی عاشق را می‌سوزاند. “لو یشا یمشی علی عینی مشا” (به زبان عربی): “اگر بخواهد، بر چشمان من راه می‌رود، بگذار راه برود”. عاشق در نهایت تسلیم و فداکاری است و بالاترین عضو خود، یعنی چشم را که ابزار دیدن جهان ظاهر است، فرش راه معشوق می‌سازد و با کمال میل این را می‌پذیرد. این آغاز، بیانگر شدت و سوزندگی عشق الهی، و نهایت تسلیم و فداکاری عاشق در برابر اراده و حضور معشوق است.

روزی که او روزی عاشق باشد و خوشا آن روز

«روز آن باشد که روزیم او بود / ای خوشا آن روز و روزی ای خوشا». مطلوب‌ترین روز، روزی است که بهره‌ام از او باشد: “روز مطلوب و خوش، آن روزی است که بهره و قسمت من (روزیم)، او (معشوق) باشد”. روز حقیقی زندگی، روزی است که تماماً در محضر معشوق سپری شود و رزق و روزی معنوی از جانب او برسد. “ای خوشا آن روز و چه خوشا آن بهره و قسمت، چه خوشا!”. تکرار “خوشا” تأکید بر نهایت سعادت و خوشبختی در آن روز و با آن روزی است. این بیت، بیانگر مطلوبیت بی‌نهایت روز وصال و بهره‌مندی از حضور معشوق به عنوان بالاترین رزق و روزی است.

آنچه او کند و ناخوش نبود و رضایت به مشیت الهی

«آن چه باشد کو کند کان نیست خوش؟ / قد رضینا یفعل الله ما یشا». هرچه او کند نیکوست و تسلیم در برابر اراده‌ی حق: “چه کاری است که او (معشوق، حق تعالی) انجام دهد و آن کار ناخوشایند باشد؟”. تمام افعال الهی، هرچند در ظاهر سخت به نظر آید، در باطن خیر و نیکوست. “قد رضینا یفعل الله ما یشا” (به زبان عربی): “ما راضی شدیم که خدا هر چه بخواهد، انجام دهد”. این بیانگر مقام رضا و تسلیم در برابر مشیت و اراده‌ی الهی است. عاشق حقیقی از هر آنچه از جانب معشوق رسد، راضی و خشنود است. این بیت، بیانگر نیکویی تمام افعال الهی و لزوم مقام رضا و تسلیم در برابر اراده‌ی حق است.

خار او سرمایه گل ها و منت گذار بودن در برداشتن حجاب

«خار او سرمایه گل\u200cها بود / انه المنان فی کشف الغشا». سختی‌های راه او مایه‌ی رویش گل‌ها و منت‌گذار بودن در کشف حجاب: “خار راه او (سختی‌ها، رنج‌ها، ابتلائات در مسیر عشق) سرمایه‌ی رویش گل‌ها (رحمت‌ها، الطاف، گشایش‌ها) است”. سختی‌های مسیر الهی، در حقیقت مقدمه‌ی رسیدن به الطاف و گشایش‌های بزرگتر است. “انه المنان فی کشف الغشا” (به زبان عربی): “او بسیار منت‌گذار و بخشنده است در برداشتن حجاب”. خداوند بی‌منت حجاب‌ها را از برابر دیده‌ی دل برمی‌دارد و جمال خود را آشکار می‌سازد. این بیت، بیانگر تبدیل سختی‌ها به رحمت در راه عشق و بی‌منت بودن لطف الهی در کشف حجاب است.

هرچه گفته و شنیده پوست و آشکار نبودن لب عشق

«هر چه گفتی یا شنیدی پوست بود / لیس لب العشق سرا قد فشا». ظاهر بودن اقوال و شنیده‌ها و پنهان بودن باطن عشق: “هر آنچه (درباره‌ی عشق) گفتی یا شنیدی، تنها پوست و ظاهر بوده است”. سخنان و شنیده‌ها از عالم ظاهر، به حقیقت و باطن عشق راه نمی‌برند. “لیس لب العشق سرا قد فشا” (به زبان عربی): “برای باطن عشق رازی نیست که آشکار شده باشد”. حقیقت و لب عشق، پنهان و دست‌نیافتنی برای درک ظاهری است. این بیت، بیانگر تفاوت میان ظاهر و باطن در عشق و پنهان بودن حقیقت عشق برای درک سطحی است.

قناعت نکردن به قشر پوست ها و دارنده لب در تجلی نشا

«کی به قشر پوست\u200cها قانع شود / ذو لباب فی التجلی قد نشا». عدم رضایت به ظاهر و طلوع صاحب باطن در تجلی: “چه کسی (که طالب حقیقت است) به قشر و پوست‌ها (ظواهر) قانع می‌شود؟”. کسی که به دنبال حقیقت است، به ظاهر امور بسنده نمی‌کند. “(بلکه کسی به حقیقت می‌رسد که) صاحب باطن (ذو لباب) است و در تجلیات (الهی) رشد کرده و نشو و نما یافته است”. حقیقت را کسی درک می‌کند که در مسیر تجلیات الهی پیش رفته و به باطن رسیده باشد. این بیت، بیانگر لزوم توجه به باطن و عدم قناعت به ظواهر و رشد باطنی در سایه‌ی تجلیات الهی است.

خاموش کردن شاعر و خاموش نشدن غم و عافیت از شر سخن‌چین

«من خمش کردم غمش خامش نکرد / عافنا من شر واش قد وشا». سکوت شاعر و تداوم درد عشق و پناه از شر سخن‌چین: “من (شاعر) خاموش شدم (از سخن گفتن باز ایستادم)، اما غم او (غم عشق معشوق) خاموش نشد”. سکوت ظاهری نمی‌تواند آتش عشق و سوز درونی را خاموش کند. “عافنا من شر واش قد وشا” (به زبان عربی): “خداوند ما را از شر سخن‌چین که سخن‌چینی کرد، در امان دارد”. پناه بردن به خداوند از شر کسانی که با سخنان خود به عاشق و معشوق آسیب می‌رسانند. این بیت، بیانگر تداوم سوز درونی عشق با وجود سکوت ظاهری و پناه بردن از شر بدگویان است.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۶۴ مولانا، غزلی است در بیان شدت، سوزندگی و پالایشگری عشق الهی. پیام اصلی غزل، مطلوب بودن این درد و سوز است که مایه‌ی فنا و پالایش جان عاشق می‌شود. عاشق حقیقی در برابر اراده‌ی معشوق نهایت تسلیم و فداکاری را نشان می‌دهد و مطلوب‌ترین روز برای او روزی است که تماماً در محضر معشوق سپری شود و از او بهره‌مند گردد. غزل بر این حقیقت تأکید دارد که تمام افعال الهی خیر و نیکوست و باید در برابر مشیت او مقام رضا را داشت. سختی‌های راه عشق، در حقیقت مقدمه‌ی رسیدن به الطاف و گشایش‌های الهی است و خداوند بی‌منت حجاب‌ها را برای بینندگان برمی‌دارد. غزل به تفاوت میان ظاهر و باطن در عشق اشاره می‌کند و اینکه حقیقت عشق برای درک سطحی پنهان است و تنها صاحب باطن که در سایه‌ی تجلیات الهی رشد کرده، می‌تواند به آن دست یابد. با وجود سکوت ظاهری شاعر، آتش عشق درونی او خاموش نمی‌شود و از شر بدگویان به خدا پناه می‌برد. غزل بر شدت عشق، سوز و گداز، فنا، تسلیم، فداکاری، روز وصال، رزق معنوی، مقام رضا، نیکویی افعال الهی، تبدیل سختی به رحمت، کشف حجاب، تفاوت ظاهر و باطن عشق، پنهان بودن حقیقت عشق، صاحب باطن، رشد در تجلی، تداوم سوز عشق، و پناه از شر بدگویان تأکید دارد.