تفسیر غزل شماره ۲۳۶ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: مبارکی پیوندها

غزل شماره ۲۳۶ از دیوان شمس مولانا با ذکر مبارکی و خجستگی آغاز می‌شود: «مبارکی که بود در همه عروسی‌ها / در این عروسی ما باد ای خدا تنها». شاعر از یک “مبارکی” (برکت، فرخندگی، یمن) سخن می‌گوید که “در همه‌ی عروسی‌ها وجود دارد”. عروسی نمادی از پیوند و وصال است. این مبارکی در هر پیوندی، حتی در سطح مادی، حضور دارد. سپس دعا می‌کند: «این مبارکی در این عروسی ما، ای خدا، تنها باشد». این “عروسی ما” می‌تواند اشاره به وصال روحانی، پیوند جان با حق، یا حالتی از اتحاد باطنی باشد. شاعر آرزو می‌کند که در این وصال معنوی، مبارکی و برکت الهی بدون هیچ شائبه‌ی مادی و تنها از سوی خدا باشد. این آغاز، بیانگر نگاه عمیق عرفانی به پیوندها و آرزوی وصال خالص و بی‌نقص با منبع تمام مبارکی‌ها است.

مبارکی شب قدر و ماه روزه و عید و ملاقات آدم و حوا

«مبارکی شب قدر و ماه روزه و عید / مبارکی ملاقات آدم و حوا». مولانا برای توصیف این مبارکی به زمان‌ها و رویدادهای مهم اشاره می‌کند: “مبارکی و برکت شب قدر (شب نزول وحی، شب سرنوشت)، ماه رمضان (ماه عبادت و تقرب)، و عید (زمان شادمانی و بازگشت به فطرت)”. این‌ها زمان‌های پربرکتی هستند. همچنین، “مبارکی و خجستگی ملاقات آدم و حوا”؛ اولین پیوند بشری و نماد آغاز حیات. این بیت، بیانگر این است که مبارکی وصال روحانی، همسنگ با برکت‌ترین زمان‌ها و خجسته‌ترین رویدادهای تاریخ بشری است.

مبارکی ملاقات یوسف و یعقوب و تماشای جنت المأوی

«مبارکی ملاقات یوسف و یعقوب / مبارکی تماشای جنت المأوی». ادامه توصیف مبارکی با مثال‌هایی از داستان‌های قرآنی و بهشت: “مبارکی و شادی دیدار یوسف و یعقوب”؛ دیداری پس از سال‌ها فراق که نهایت شادی و آرامش را به همراه داشت. “و مبارکی تماشای جنت المأوی (بهشتی که پناهگاه نیکوکاران است)”؛ نهایت آرامش و سعادت. این بیت، بیانگر عمق شادی و آرامش در وصال روحانی است که با شادی دیدارهای پس از فراق و سعادت بهشتی قابل مقایسه است.

مبارکی دگر و به گفت درنیامدن و نثار شادی و اولاد شیخ و مهتر

«مبارکی دگر کان به گفت درناید / نثار شادی اولاد شیخ و مهتر ما». مبارکی‌ای فراتر از وصف: “مبارکی دیگری وجود دارد که به گفتار درنمی‌آید”؛ نمی‌توان آن را با کلمات توصیف کرد. این مبارکی بی‌بدیل «نثار شادی فرزندان شیخ و مهتر ما باد». شیخ و مهتر می‌تواند اشاره به پیر و مراد مولانا (شمس تبریزی) یا رهبر معنوی باشد و فرزندان او، سالکان و پیروان او. این بیت، بیانگر این است که برکت وصال روحانی به قدری عظیم است که قابل وصف نیست و این مبارکی نصیب سالکان و پیروان راه حق می‌شود.

همدمی و خوشی و شیر باد و عسل و اختلاط و وفا و شکر و حلوا

«به همدمی و خوشی همچو شیر باد و عسل / به اختلاط و وفا همچو شکر و حلوا». توصیف کیفیت این پیوند مبارک: “در همدمی و خوشی، این پیوند مانند شیر باد و عسل است”؛ نهایت گوارایی و لذت را دارد. “و در آمیختگی و وفا، مانند شکر و حلواست”؛ نهایت شیرینی و انسجام را داراست. این پیوند روحانی، سرشار از لذت و وفاداری است. این بیت، بیانگر عمق و حلاوت پیوند روحانی و وفاداری در این مسیر است.

مبارکی تبارک و ندیم و ساقی و آمین گفتن بر دعا

«مبارکی تبارک ندیم و ساقی باد / بر آنک گوید آمین بر آنک کرد دعا». دعای مبارکی برای واسطه‌ها و کسانی که در این مسیر هستند: “مبارکی و برکت بر ندیم و ساقی (کسانی که در بزم انس الهی حضور دارند و شراب معرفت می‌نوشانند) باد”. و این مبارکی «بر کسی باد که آمین می‌گوید بر دعایی که (برای این پیوند مبارک) شده است». این بیت، بیانگر ارزش و جایگاه کسانی است که در مسیر وصال الهی نقش دارند و دعای خیر برای آن‌ها و برای کسانی که این دعا را تأیید می‌کنند.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۳۶ مولانا، غزلی است در بیان مبارکی و خجستگی پیوندهای روحانی و وصال با حق. پیام اصلی غزل این است که مبارکی در تمام پیوندها وجود دارد، اما مبارکی وصال روحانی بی‌نهایت و فراتر از وصف است. این وصال با برکت‌ترین زمان‌ها و خجسته‌ترین رویدادها همسنگ است و موجب نهایت شادی و آرامش می‌شود. غزل بر مبارکی پیوندها، آرزوی وصال خالص، همسنگی وصال با برکت‌ترین زمان‌ها و رویدادها، عمق شادی و آرامش در وصال، بی‌بدیل بودن مبارکی روحانی، حلاوت و وفاداری در پیوند روحانی، و ارزش و جایگاه کسانی که در مسیر وصال نقش دارند تأکید دارد.