تفسیر غزل شماره ۲۱۴ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: حرکت، رهایی از رنج

غزل شماره ۲۱۴ از دیوان شمس مولانا با طرح یک شرط ناممکن در عالم طبیعت آغاز می‌شود: «درخت اگر متحرک بدی ز جای به جا / نه رنج اره کشیدی نه زخم‌های جفا». شاعر با استفاده از تمثیل درخت، که نماد ایستایی و ریشه‌دار بودن است، به اهمیت حرکت و دگرگونی در عالم معنا اشاره می‌کند. “اگر درخت می‌توانست از جایی به جای دیگر حرکت کند”، «نه رنج اره را تحمل می‌کرد و نه زخم‌های جفا را» (اشاره به قطع شدن و آسیب دیدن). این مطلع، بیانگر این است که سکون و ایستایی می‌تواند منشأ رنج و آسیب باشد و حرکت و پویایی، راهی برای رهایی از این مصائب است. در عالم سلوک نیز، ماندن در یک حال و توقف در مسیر، ممکن است دشواری‌ها و آسیب‌هایی به همراه داشته باشد و حرکت به سوی کمال، زمینه‌ساز رهایی است.

آفتاب و مهتاب و صخره صما

«نه آفتاب و نه مهتاب نور بخشیدی / اگر مقیم بدندی چو صخره صما». مولانا برای تأیید اهمیت حرکت، به حرکت اجرام آسمانی اشاره می‌کند: “نه خورشید و نه ماه نور می‌بخشیدند”، «اگر مانند صخره‌ی سخت و لال، ساکن و بی‌حرکت بودند». تابش نور و حیات‌بخشی خورشید و ماه نتیجه‌ی حرکت آن‌هاست. این بیت، بیانگر این است که فیض و برکت الهی نیز در اثر حرکت و پویایی در عالم جریان می‌یابد و رکود، مانع رسیدن این فیض است.

فرات و دجله و جیحون و تلخی

«فرات و دجله و جیحون چه تلخ بودندی / اگر مقیم بدندی به جای چون دریا». حتی رودخانه‌های بزرگ و شیرین نیز در اثر سکون، خاصیت خود را از دست می‌دهند: “فرات و دجله و جیحون (رودخانه‌های بزرگ و پرآب) چه تلخ و ناگوار می‌شدند”، «اگر مانند دریا (که گاهی ساکن و تلخ است)، در یک جا می‌ماندند». جریان آب باعث شیرینی و گوارایی آن است و ماندن در یک جا، به تلخی و فساد می‌انجامد. این بیت، نمادی از این است که معارف و احوال معنوی نیز باید در جریان باشند و توقف در یک مرحله، می‌تواند به کسالت و بی‌ثمری منجر شود.

هوا و چاه و زهر و درنگ

«هوا چو حاقن گردد به چاه زهر شود / ببین ببین چه زیان کرد از درنگ هوا». حتی هوا نیز در اثر ماندن در یک مکان بسته، فاسد و مسموم می‌شود: “هنگامی که هوا در چاه جمع شود و بماند، زهرآلود می‌شود”. «ببین ببین که هوا از ماندن چه زیانی دید». این بیت، تأکیدی است بر اینکه رکود و توقف در عالم جان نیز می‌تواند مسموم‌کننده و زیان‌آور باشد و حرکت و تهویه‌ی روحی ضروری است.

آب بحر و سفر به هوا و ابر و خلاصی تلخی

«چو آب بحر سفر کرد بر هوا در ابر / خلاص یافت ز تلخی و گشت چون حلوا». آب دریا با حرکت و سفر، دگرگون می‌شود: “چون آب دریا به صورت بخار به سوی آسمان سفر کرد و در ابر قرار گرفت”، «از تلخی نجات یافت و مانند حلوا شیرین شد». این بیت، نمادی از صعود روح به سوی عالم بالا و تصفیه شدن آن از کدورت‌های عالم ماده در اثر این حرکت معنوی است.

جنبش لهب و شعله و مرگ و فنا

«ز جنبش لهب و شعله چون بماند آتش / نهاد روی به خاکستری و مرگ و فنا». آتش نیز در اثر بی‌حرکت شدن، خاصیت خود را از دست می‌دهد: “چون آتش از حرکت شعله و لهب بازماند”، «رو به خاکستری و مرگ و نیستی گذاشت». پویایی و اشتعال، لازمه‌ی حیات آتش است و خاموشی، نشانه‌ی مرگ آن. این بیت، بیانگر این است که شور و اشتیاق در راه عشق، لازمه‌ی حیات معنوی است و خاموشی این شور، به مرگ دل می‌انجامد.

یوسف کنعان و سفر به مصر و مستثنا شدن

«نگر به یوسف کنعان که از کنار پدر / سفر فتادش تا مصر و گشت مستثنا». مولانا برای تأیید فواید سفر و حرکت، به داستان پیامبران اشاره می‌کند: “به یوسف بنگر که از کنار پدرش (یعقوب)، سفر برای او پیش آمد و به مصر رفت”، «و در آنجا به مقامی والا و بی‌نظیر رسید». این بیت، بیانگر این است که گاهی جدایی از تعلقات و ورود به عرصه‌های جدید (سفر)، می‌تواند زمینه‌ساز رشد و رسیدن به مقامات والا باشد.

موسی عمران و سفر به مدین و مولا شدن

«نگر به موسی عمران که از بر مادر / به مدین آمد و زان راه گشت او مولا». “به موسی بنگر که از نزد مادرش، به مدین آمد”، «و از آن راه (در اثر این سفر و تجربه‌ها)، او به مقام رهبری و مولایی رسید». این بیت نیز تأکید بر نقش سفر و تجربه‌های جدید در آماده‌سازی فرد برای پذیرش مسئولیت‌ها و رسیدن به کمال دارد.

عیسی مریم و دوام سفر و آب چشمه حیوان

«نگر به عیسی مریم که از دوام سفر / چو آب چشمه حیوان‌ست یحیی الموتی». “به عیسی بنگر که به خاطر پیوستگی در سفر” (سفر در راه خدا و دوری از تعلقات)، «مانند آب چشمه‌ی حیات است که مردگان را زنده می‌کند». این بیت، بیانگر حیات‌بخشی و معجزه‌گری حاصل از رهایی از تعلقات دنیوی و پیوستگی در مسیر الهی است.

احمد مرسل و گذاشتن مکه و والا شدن

«نگر به احمد مرسل که مکه را بگذاشت / کشید لشکر و بر مکه گشت او والا». “به پیامبر اسلام (ص) بنگر که مکه را ترک کرد” (اشاره به هجرت از مکه)، «لشکر (یاران و ایمان) را جمع کرد و بر مکه پیروز و والامقام شد». این بیت، بیانگر اهمیت هجرت معنوی و ترک وطن نفسانی برای رسیدن به پیروزی و مقام والا است.

براق و معراج و قاب قوس او ادنی

«چو بر براق سفر کرد در شب معراج / بیافت مرتبه قاب قوس او ادنی». اوج سفر معنوی پیامبر (ص): “چون در شب معراج بر براق (مرکب روحانی) سفر کرد”، «به مرتبه‌ی قاب قوس او ادنی رسید» (نهایت نزدیکی به حق تعالی). این بیت، بیانگر دستاورد بی‌نظیر سفر معنوی و رسیدن به اوج قرب الهی است.

ملول نشدن و شمردن مسافران جهان

«اگر ملول نگردی یکان یکان شمرم / مسافران جهان را دو تا دو تا و سه تا». مولانا برای تأکید بیشتر، آمادگی خود را برای بیان نمونه‌های بیشتر اعلام می‌کند: “اگر خسته نشوی”، «مسافران جهان را یک به یک، دو تا دو تا و سه تا برایت می‌شمرم»؛ نمونه‌های بی‌شماری از کسانی که در اثر سفر معنوی به مقامات رسیده‌اند، وجود دارد. این بیت، بیانگر فراگیری و اهمیت سفر و حرکت در سیر الی الله است.

اندکی نمودن و باقی را دانستن و سفر از خوی به خلق خدا

«چو اندکی بنمودم بدان تو باقی را / ز خوی خویش سفر کن به خوی و خلق خدا». در پایان، مولانا نتیجه‌گیری می‌کند و مخاطب را به سفر درونی دعوت می‌کند: “چون اندکی از این حقیقت را برایت نشان دادم، بقیه‌ی آن را خودت بدان”. «از خوی (اخلاق و عادت) خویش، به سوی اخلاق و خوی خدا سفر کن». این بیت، بیانگر این است که مهم‌ترین سفر، سفر درونی و تغییر اخلاق و عادات نفسانی به اخلاق و صفات الهی است.

خلاصه پیام غزل

غزل ۲۱۴ مولانا، غزلی است در بیان اهمیت حرکت و دگرگونی در مسیر سلوک و رهایی از سکون و ایستایی. پیام اصلی غزل این است که همانطور که در عالم طبیعت، حرکت منشأ حیات، روشنایی، و گوارایی است و سکون به فساد و مرگ می‌انجامد، در عالم جان نیز، پویایی در راه عشق الهی و رهایی از تعلقات و اخلاق ناپسند، زمینه‌ساز رشد، کمال، و رسیدن به حقایق والا است. غزل بر رهایی از رنج در اثر حرکت، لزوم پویایی برای فیض‌بخشی، تلخی سکون، مسمومیت رکود، تصفیه روح در اثر صعود معنوی، اهمیت شور و اشتیاق، نقش سفر درونی در رسیدن به مقامات، دستاورد بی‌نظیر معراج، فراگیری اهمیت سفر معنوی، و لزوم سفر درونی از خوی نفسانی به اخلاق الهی تأکید دارد.