تفسیر غزل شماره ۱۸۲ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: رهایی از قید عقل در وادی عشق

غزل شماره ۱۸۲ از دیوان شمس مولانا با مطلع «در میان عاشقان عاقل مبا / خاصه در عشق چنین شیرین لقا»، یکی از غزلیات مشهور مولانا در بیان تضاد میان عقل جزئی و عشق الهی است. مولانا در این غزل، سالک را دعوت می‌کند که در جمع عاشقان و در مسیر عشق، پای استدلال و عقل مصلحت‌اندیش را کنار بگذارد تا به حقیقت واصل شود.

نباید در جمع عاشقان عاقل بود

بیت نخست، پیام اصلی غزل را به صراحت بیان می‌کند: «در میان عاشقان عاقل مبا». در جمع کسانی که مست شراب عشق الهی هستند و با زبان دل سخن می‌گویند، نباید با منطق خشک و عقل حسابگر وارد شد. این توصیه به ویژه «خاصه در عشق چنین شیرین لقا» (به خصوص در عشق ورزیدن به معشوقی که جلوه‌ای شیرین و دل‌فریب دارد) تأکید می‌شود. زیبایی و جذابیت معشوق، جایی برای عقل ورزی باقی نمی‌گذارد.

دوری عاقلان از عاشقان

«دور بادا عاقلان از عاشقان / دور بادا بوی گلخن از صبا». مولانا با دعایی، خواستار دوری “عاقلان” (کسانی که اسیر عقل جزئی و محاسبات دنیوی هستند) از “عاشقان” (رهروان وادی عشق الهی) می‌شود. این دوری، مانند دوری «بوی گلخن» (بوی بد آتشدان حمام) از «صبا» (باد صبحگاهی خوشبو) است. این تشبیه نشان می‌دهد که عقل حسابگر و عشق حقیقی، دو جنس متفاوت و ناسازگارند.

راه بسته بر عاقل و صد مرحبا بر عاشق

«گر درآید عاقلی گو راه نیست / ور درآید عاشقی صد مرحبا». اگر در این وادی عشق و شور، “عاقلی” (کسی با منطق عقل جزئی) بخواهد وارد شود، به او باید گفت که «راه نیست». مسیر عشق با عقل ظاهری قابل پیمودن نیست. اما «ور درآید عاشقی»، به او «صد مرحبا» (صد آفرین و خوش آمد) باید گفت. ورود به عالم عشق با دل و بی‌باکی عاشقانه امکان‌پذیر است.

کند بودن عقل در برابر سرعت عشق

«عقل تا تدبیر و اندیشه کند / رفته باشد عشق تا هفتم سما». در مقام مقایسه، “عقل” در عالم تدبیر و اندیشه کند و بطیء عمل می‌کند. اما در همین فرصت کوتاه که عقل مشغول حساب و کتاب است، “عشق” به سرعت تا «هفتم سما» (نهایت آسمان‌ها، کنایه از بالاترین مراتب هستی و عالم غیب) رفته است. این بیت به سرعت و بی‌واسطگی سیر و شهود عاشقانه در برابر کندی و حجاب‌های عقل اشاره دارد.

جستجوی شتر برای حج و رفتن عشق به کوه صفا

«عقل تا جوید شتر از بهر حج / رفته باشد عشق بر کوه صفا». “عقل” برای انجام حج ظاهری، در پی یافتن “شتر” (وسیله‌ی سفر) است و به دنبال مقدمات مادی است. اما در همین حین، “عشق” بی‌درنگ و بدون نیاز به وسیله‌ای ظاهری، «بر کوه صفا رفته باشد». کوه صفا در مکه، نمادی از آغاز سعی در مناسک حج و نقطه شروع توجه به کعبه است. این تشبیه نیز بر تفاوت ماهوی میان مناسک ظاهری عقلانی و سیر باطنی و بی‌واسطه‌ی عشق تأکید دارد.

عشق، دهان را گرفته و دعوت به ورای شعر

«عشق آمد این دهانم را گرفت / که گذر از شعر و بر شعرا برآ». در پایان، مولانا از تجربه‌ی شخصی خود سخن می‌گوید. “عشق” آمده و «این دهانم را گرفت» (اختیار کلام را از من ربوده است). و از من خواسته است که «گذر از شعر و بر شعرا برآ»؛ یعنی از عالم صورت و قالب‌های شعری فراتر روم و به اصل معنا و حقیقت بپیوندم، به جایی که از قید شعر و شاعران رها باشم. این نشان‌دهنده‌ی غلبه‌ی حال بر قال و شهود بر بیان است که در پرتو عشق حاصل می‌شود.

خلاصه پیام غزل

غزل ۱۸۲ مولانا، تابلویی روشن از تقابل عقل جزئی و عشق الهی است. پیام اصلی غزل این است که در وادی عشق، عقل مصلحت‌اندیش حجاب راه است و تنها با بی‌باکی و شور عاشقانه می‌توان به حقیقت دست یافت. مولانا با تمثیل‌های گوناگون، سرعت و بی‌واسطگی عشق را در برابر کندی و محدودیت‌های عقل به تصویر می‌کشد و در نهایت بیان می‌کند که عشق، سالک را از قید صورت و کلام رها ساخته و به عالم معنا می‌برد.