تفسیر غزل شماره ۱۷۳ دیوان شمس مولانا

سرآغاز: حدیث آفرینش و دگرگونی از آتش عشق

غزل شماره ۱۷۳ از دیوان شمس مولانا با مطلع «از یکی آتش برآوردم تو را / در دگر آتش بگستردم تو را»، غزلی است که با زبانی رمزآلود و عارفانه، به بیان فرآیند آفرینش، تربیت و تحول عاشق توسط معشوق یا پیر کامل می‌پردازد. مولانا در این غزل، حالت‌های گوناگون بنده یا سالک را در نسبت با اراده و فعل معشوق (الهی) توصیف می‌کند.

آفرینش و گسترش در دو آتش

مولانا از زبان معشوق یا پیر خطاب به عاشق می‌گوید: «از یکی آتش برآوردم تو را / در دگر آتش بگستردم تو را». این “آتش” می‌تواند نمادهای مختلفی در عرفان داشته باشد؛ از آتش عشق و جذبه الهی گرفته تا آتش رنج و ابتلا در مسیر سلوک. معنای کلی این است که تو را از مرحله‌ای خاص (شاید عالم ماده یا بی‌خبری) با یک نوع “آتش” (تحول، رنج، یا جذبه) بیرون آوردم و سپس در “آتشی دیگر” (شاید مرحله‌ای عمیق‌تر از عشق، فنا، یا آزمون) گسترانیدم و پرورش دادم. این نشان‌دهنده‌ی فرآیند پیوسته‌ی تصفیه و تعالی روح است.

زاده‌ی دل و فروخورده‌ی سخن

«از دل من زاده‌ای همچون سخن / چون سخن آخر فروخوردم تو را». در این بیت، معشوق/پیر، عاشق را زاده‌ی دل خود می‌داند، همانطور که سخن از دل برمی‌آید. این نشان از نهایت قرب و یکی بودن عاشق با باطن معشوق دارد. اما سپس می‌گوید که «چون سخن، آخر فروخوردم تو را». همانطور که سخن پس از بیان به نوعی در گوینده فانی می‌شود یا به درون بازمی‌گردد، عاشق نیز در نهایت در وجود معشوق فانی و مستغرق می‌شود.

حضور پنهان و جادوی معشوق

«با منی وز من نمی‌داری خبر / جادوم من جادویی کردم تو را». معشوق خطاب به عاشق می‌گوید که تو همواره «با منی» (در حضور من هستی)، اما «وز من خبر نداری» (از این حضور آگاه نیستی). و دلیل این ناآگاهی را فعل خود می‌داند: «جادویم من، جادویی کردم تو را». این “جادو” در اینجا به معنای تصرف معشوق در وجود عاشق است که باعث بی‌خودی و غفلت عاشق از حالت عادی خود یا حتی از حضور بی‌واسطه‌ی معشوق می‌شود.

گوشمالی برای دفع چشم بد

«تا نیفتد بر جمالت چشم بد / گوش مالیدم بیازردم تو را». معشوق بیان می‌کند که برای اینکه «بر جمالت چشم بد نیفتد» (از آسیب حسودان یا نگاه‌های ناپاک در امان باشی)، تو را «گوش مالیدم و بیازردم». این رنجاندن و سختی دادن از سوی معشوق، نه از سر بی‌مهری، بلکه از روی لطف و برای حفظ و صیانت عاشق از آسیب‌ها و آفات راه است.

جوان شدن اقبال از دست جوانمرد

«دایم اقبالت جوان شد ز آنچ داد / این کف دست جوانمردم تو را». در این بیت، به تأثیر بخشش و لطف “جوانمرد” (که می‌تواند اشاره به معشوق یا پیر کامل باشد) بر اقبال و سرنوشت عاشق اشاره شده است. معشوق می‌گوید که اقبال و بخت تو دائماً تازه و قوی شد «ز آنچ داد این کف دست جوانمردم تو را»؛ یعنی آنچه این دست بخشنده و کریم به تو بخشید، پیوسته موجب تازگی و جوانی اقبال تو گردید.

خلاصه پیام غزل

غزل ۱۷۳ مولانا، بیانگر فرآیند پیچیده‌ی تربیت و دگرگونی عاشق توسط معشوق الهی است. این غزل نشان می‌دهد که عاشق در نسبت با معشوق، زاده‌ی دل اوست، در آتش‌های مختلف تصفیه و گسترش می‌یابد، تحت تأثیر “جادوی” او از خود بی‌خبر می‌شود، از سر لطف مورد رنج و آزار قرار می‌گیرد تا از چشم بد در امان بماند، و اقبال و سعادتش پیوسته از بخشش و کرم معشوق جوان می‌گردد. این غزل، تصویری از تصرف مطلق معشوق در وجود عاشق و مراحل پنهان و آشکار سلوک در پرتو این رابطه را ارائه می‌دهد.