تفسیر غزل شماره ۱۷۲ دیوان شمس مولانا

غزل شماره ۱۷۲ از دیوان شمس مولانا با مطلع «در میان عاشقان عاقل مبا / خاصه اندر عشق این لعلین قبا»، یکی از صریح‌ترین بیان‌های مولانا در تضاد میان عقل و عشق و برتری مقام عاشقی است و بر لزوم رها کردن عقل جزئی در مسیر سلوک و دلدادگی تأکید دارد.

نفی عقل در جمع دلدادگان

بیت آغازین غزل، حکم قاطعی صادر می‌کند: «در میان عاشقان عاقل مبا». در جمع کسانی که قدم در راه عشق نهاده‌اند، جایی برای عقل حسابگر و مصلحت‌اندیش نیست. این نفی عقل به ویژه در «عشق این لعلین قبا» (اشاره به معشوقی که نماد زیبایی خیره‌کننده و باده‌ی روحانی عشق است) برجسته می‌شود، چرا که این عشق، ورای درک عقل محدود است.

جدایی عالم عشق و عالم عقل

مولانا این دو عالم و اهل آن‌ها را کاملاً از یکدیگر جدا می‌داند و این جدایی را با تشبیهی ملموس بیان می‌کند: «دور بادا عاقلان از عاشقان / دور بادا بوی گلخن از صبا». همانطور که بوی نامطبوع آتشدان حمام (گلخن) با نسیم دل‌انگیز صبحگاهی (صبا) سنخیتی ندارد و از آن دور است، عاقلان نیز با فضای روحانی و پرشور عاشقان بیگانه‌اند و باید از آن فاصله بگیرند.

ورود ممنوع برای عاقل، خوشامد برای عاشق

این مرزبندی با صراحت بیشتری در بیت بعدی تکرار می‌شود: «گر درآید عاقلی، گو راه نیست / ور درآید عاشقی صد مرحبا». اگر شخصی با رویکرد صرفاً عقلانی قصد ورود به این جمع را داشته باشد، باید او را منع کرد و گفت که در اینجا جایی برای او نیست. اما اگر «عاشقی» وارد شود، با نهایت خوش‌آمدگویی و «صد مرحبا» از او استقبال می‌شود. این تأکید می‌کند که ورود به عالم عشق با معیارها و منطق‌های متداول عقلانی امکان‌پذیر نیست.

مجلس ایثار و پرهیز از صرفه‌جویی عقل

مولانا جمع عاشقان را «مجلس ایثار» و فداکاری می‌نامد و آن را در مقابل «عقل سخت‌گیر» قرار می‌دهد. او معتقد است که «صرفه اندر عاشقی باشد وبا»؛ یعنی هرگونه حسابگری، منفعت‌طلبی و ملاحظات عقلانی در مسیر عشق، مانند بیماری وبا کشنده و تباه‌کننده است. در این راه، اصل بر از خود گذشتگی و نفی خودی است.

ننگ عشق از نور عقل و ناسازگاری پیری و صبا

عشق چنان والامقام است که از «نور عقل» و روشنایی منطق آن «ننگ می‌آید». این مانند آن است که «پیری در ایام صبا بد باشد»؛ کهولت و ناتوانی با طراوت و شادابی جوانی همخوانی ندارد و در کنار هم نامأنوس‌اند. این تمثیل بیانگر این است که جوهر رها و بی‌قید عشق با محدودیت‌ها و چارچوب‌های عقل سازگار نیست.

بازگشت به خانه هستی و بی‌ارزشی عمر بی‌عشق

مولانا عاشق را خطاب قرار داده و او را به بازگشت سریع به سوی اصل خویش و خانه‌ی حقیقی وجود فرامی‌خواند: «خانه بازآ عاشقا تو زوترک». دلیل این دعوت این است که «عمر خود بی‌عاشقی باشد هبا»؛ زندگی گذران بدون تجربه‌ی عشق الهی، بیهوده و بر باد رفته است و ارزشی ندارد.

جان گرفتن از شمس و رهایی از قید قالب

در بیت پایانی، با اشاره به شمس تبریزی، بیان می‌شود که «جان نگیرد شمس تبریزی به دست»؛ یعنی شمس (که نمادی از پیر کامل و واسطه‌ی فیض الهی است) جان‌ها را به روش معمول و با قید و بندهای ظاهری به دست نمی‌آورد و اسیر نمی‌کند، بلکه با جذبه و دگرگونی درونی عمل می‌کند. سپس خطاب به سالک می‌فرماید: «دست بر دل نه برون رو قالبا»؛ به جای توجه صرف به صورت و کالبد مادی، بر دل خود تمرکز کن و از قید قالب و خود ظاهری رها شو. این رهایی همان جان گرفتن حقیقی در پرتو نگاه دگرگون‌کننده‌ی اوست.

خلاصه پیام غزل

غزل ۱۷۲ مولانا، بیانی شورانگیز و قاطع از تضاد میان عقل و عشق و دعوت به پا نهادن در مسیر پرخطر اما رهایی‌بخش عشق الهی است. این غزل بر نفی حسابگری‌های عقلانی، ستایش ایثار و بی‌خودی در راه عشق، و بی‌ارزش بودن زندگی بدون این تجربه‌ی عمیق تأکید دارد. پیام اصلی، رها کردن قید عقل و صورت، و جان سپردن به جذبه‌ی عشق برای رسیدن به اصل و حقیقت وجود است.